EU verdeeld over €4 miljard CO2-deal

Vijf landen stemden tegen. Nog eens vijf onthielden zich. Toch keurden de EU-lidstaten de nieuwe CO₂-efficiëntiebenchmarks voor 2026-2030 goed. Daarmee ligt vast hoeveel gratis emissierechten Europese fabrieken de komende vijf jaar krijgen. De aanpassing levert energie-intensieve industrie ongeveer € 4 miljard aan verlichting op (BSS/AFP). Dat bedrag is industriële beademing: het houdt staalfabrieken, keramiekproducenten en cementovens in Europa draaiende terwijl een nieuwe CO₂-grensheffing langzaam wordt ingevoerd om hen te beschermen tegen vuilere concurrenten buiten de EU.

Hoe de formule werkt

Het EU Emissions Trading System (ETS) is de Europese CO₂-markt. Het systeem begrenst de totale uitstoot van zware industrie en elektriciteitsproductie. Voor elke ton CO₂ die zij uitstoten, moeten bedrijven emissierechten inleveren, de zogenoemde EU Allowances. Een deel van die rechten wordt geveild. Een ander deel krijgen sectoren gratis wanneer zij risico lopen op "carbon leakage": fabrieken die simpelweg verhuizen naar landen met zwakkere klimaatregels (European Commission).

Een benchmark is de rekensleutel die bepaalt hoeveel gratis emissierechten een fabriek krijgt. Per product wordt die vastgesteld op basis van de CO₂-uitstoot van de schoonste 10% van de installaties die één eenheid van dat product maken (European Commission). Is een fabriek schoner dan de benchmark, dan dekt gratis toewijzing het grootste deel van de nalevingskosten. Is zij vuiler, dan moet zij het tekort op de markt bijkopen.

Met de herziening voor 2026-2030 worden die productbenchmarks opnieuw afgesteld. Onder de aangepaste waarden behoudt de industrie gemiddeld gratis rechten voor ongeveer 75% van de uitstoot. De formule houdt nu ook rekening met indirecte elektriciteitsemissies in 14 productbenchmarks, waardoor fabrieken die overstappen op elektrische processen lagere kosten krijgen (UmweltDialog). Formele goedkeuring door de Commissie is de volgende stap (Bloomberg).

Wie tegenstemde, en waarom

Polen, Italië, Litouwen, Letland en Malta stemden volgens Poolse en internationale media tegen (RMF24, Bloomberg). Een officiële stemlijst is niet gepubliceerd, dus de opsomming steunt voorlopig alleen op mediaberichten.

Het Italiaanse verzet is het meest concreet. De keramieksector van het land, goed voor 242 bedrijven, 25.550 werknemers en € 7,5 miljard omzet, ziet de directe ETS-kosten onder de nieuwe benchmarks stijgen van € 70 miljoen naar € 120 miljoen per jaar (Il Resto del Carlino). Premier Meloni viel EU-"bureaucraten" aan omdat zij regels aanscherpen die de Raad volgens haar juist had willen verzachten (Il Fatto Quotidiano). Portugal stemde niet tegen, maar waarschuwde Brussel wel dat wijzigingen in de benchmarks keramiek, glas en cement kunnen raken voordat er economisch haalbare alternatieven bestaan (Jornal Económico).

Het argument vóór de benchmarks loopt via Nederland en de Commissie: geloofwaardige CO₂-beprijzing, gekoppeld aan grensbescherming via CBAM (het Carbon Border Adjustment Mechanism, dat importeurs laat betalen voor de CO₂ die in hun producten zit), beloont efficiënte Europese producenten en bestraft vuile import (NEa, European Commission DG TAXUD). Elk gratis weggegeven emissierecht is immers een recht dat niet wordt geveild, en dus minder opbrengst voor publieke fondsen die verduurzaming moeten betalen. Klimaatorganisaties waarschuwen dat royale gratis toewijzing bedrijven met vrijwel nul effectieve CO₂-kosten kan achterlaten, waardoor het investeringssignaal van het ETS wordt uitgehold (Sandbag).

Het tijdgat rond CBAM

De timing is belangrijk omdat CBAM tegelijk wordt ingevoerd. Vanaf 2026 gaan importeurs van cement, staal, aluminium, kunstmest en andere goederen onder de regeling betalen voor de CO₂ die in hun producten zit. Het te betalen aandeel loopt op van 2,5% in 2026 naar 100% in 2034 (Finnish Customs). Gratis toewijzing aan Europese producenten moet volgens hetzelfde schema worden afgebouwd. Op papier vervangt het ene instrument het andere: fabrieken verliezen gratis rechten, maar krijgen grensbescherming tegen vuilere concurrenten.

In de praktijk sluiten de twee systemen niet netjes op elkaar aan. Gratis ETS-toewijzing wordt berekend op installatieniveau, met productbenchmarks; CBAM-correcties gelden op goederenniveau, via goederencodes (Finnish Customs). Een fabriek, een product en een importcategorie zijn niet altijd hetzelfde. De industrie betoogt bovendien dat CBAM nog niet voldoende is getest om bescherming te garanderen. Groen staal heeft bijvoorbeeld stroomprijzen van rond € 50/MWh nodig om in Europa investeerbaar te blijven, een niveau dat veel producenten nog niet halen (Eurometal).

Er bestaat geen openbare tabel met de wijzigingen per benchmark, de verdeling van extra gratis rechten per lidstaat of het netto-effect na CBAM-bescherming en nationale compensatieregelingen. In de ETS-herziening van juli zal de Commissie naar verwachting bekijken of toekomstige gratis emissierechten kunnen worden gekoppeld aan investeringsverplichtingen voor verduurzaming (S&P Global). Die herziening bepaalt of de € 4 miljard werkt als brug naar schonere productie of als subsidie zonder voorwaarden. Zolang de data niet openbaar zijn, kan buiten Brussel niemand dat vaststellen.