EU overweegt uitbreiding Aspides

Op 17 juli patrouilleerden drie oorlogsschepen in de zuidelijke Rode Zee, terwijl Kaja Kallas, de buitenlandchef van de EU, in Djibouti aan boord ging van het Italiaanse fregat Carlo Bergamini. Haar boodschap aan Europese regeringen was eenvoudig: er is meer nodig. Juist dat verzoek liet de grens van haar macht zien. Kallas kan militaire opties op tafel leggen. Zij kan regeringen niet dwingen oorlogsschepen te leveren, en zij kan verzekeraars al helemaal niet bevelen hun premies te verlagen.

Operatie Aspides, de Europese maritieme escortemissie, heeft sinds de start in februari 2024 meer dan 670 koopvaardijschepen beschermd en 128 zeevarenden gered (EEAS). Kallas wil mijnenbestrijdingscapaciteit en extra schepen (Euronews). Of die er komen, hangt af van aarzelende hoofdsteden, marines die toch al weinig ruimte hebben en een commerciële verzekeringsmarkt die risico op haar eigen manier prijst.

Een defensieve missie tegenover offensieve dreiging

Aspides draait op basis van een Raadsbesluit dat de EU-lidstaten in februari 2024 unaniem aannamen (EUR-Lex). Het mandaat is strikt defensief: scheepvaart monitoren, koopvaardijschepen begeleiden, drones of raketten onderscheppen die op die schepen zijn gericht. De missie valt geen doelen op land aan en is ook geen embargomacht (EEAS). De Amerikaanse marine kiest juist een andere aanpak, met Tomahawk-kruisraketten tegen Houthi-wapenlocaties in Jemen (Army Recognition). Aspides blijft bewust aan de andere kant van die lijn.

Kallas bekleedt de hoogste diplomatieke functie binnen de EU. Zij kan voorstellen doen en druk zetten. Een militair mandaat eenzijdig aanpassen of nationale oorlogsschepen herverdelen kan zij niet. Missies onder het Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid, het EU-kader voor gezamenlijke militaire operaties, draaien immers op twee stappen: regeringen besluiten samen en leveren daarna zelf middelen (German Foreign Ministry). Toen Kallas opperde het operationele plan aan te passen, lieten Spanje en Italië publiekelijk weten dat zij het mandaat liever ongewijzigd houden (Ahram Online).

De Italiaanse voorzichtigheid zegt veel. Rome leverde de Bergamini en eerder de destroyer Andrea Doria. Daarmee behoort Italië tot de zwaarste Europese bijdragers aan operaties in de Rode Zee (Analisi Difesa). Juist die inzet maakt Rome terughoudend om er zonder scherpe grenzen taken bij te nemen. Frankrijk trekt een vergelijkbare lijn: Parijs stelt dat er geen militaire oplossing is voor het conflict in Jemen, terwijl het tegelijk eist dat de Houthi-aanvallen op de scheepvaart stoppen (France ONU). De gezamenlijke formule is helder: begeleiden, onderscheppen, beschermen. Maar niet doen alsof maritieme escalatie een politieke oorlog kan oplossen.

Het verzekeringsgat dat geen fregat kan dichten

Zelfs waar Aspides tactisch werkt, vertrouwen rederijen de route nog niet. Kuehne+Nagel meldde, op basis van Lloyd's List Intelligence, dat het vrachtverkeer door Bab el-Mandeb in juni nog altijd ongeveer 41% onder normaal lag. Het Suezkanaalverkeer lag circa 45% onder het niveau van voor de crisis (Kuehne+Nagel). Maersk stuurde één dienst weer via Suez, maar waarschuwde dat die terugkeer kan worden teruggedraaid naar de langere route rond Kaap de Goede Hoop als de situatie verslechtert (Ahram Online).

Verzekering is het mechanisme dat dreiging omzet in kosten, ongeacht hoeveel marineschepen er in de buurt varen. Oorlogsrisicopremies kunnen stijgen van ongeveer 0,2% naar meer dan 1% van de romwaarde, dekking wordt in blokken van zeven dagen verstrekt en verzekeraars kunnen zelfstandig routes uitsluiten (Marsh). Een fregat naast een containerschip verandert de militaire afweging. Het verandert het actuariële model van de verzekeraar pas als het aantal aanvallen in de hele corridor tot vrijwel nul daalt.

Denemarken en Nederland voelen de verstoring scherp via Maersk en Rotterdam. Tegelijk hebben beide landen niet de maritieme capaciteit om het gat te vullen. Het Nederlandse ministerie van Defensie noemde vooral een stafbijdrage aan Aspides op het Griekse hoofdkwartier in Larissa; beschikbare fregatten zijn al vastgelegd voor NAVO-taken (Dutch Defence). De landen die economisch het meeste last hebben van omvaren, zijn dus niet de landen die de meeste escortecapaciteit kunnen leveren. Commerciële blootstelling vertaalt zich niet automatisch in militaire bijdrage.

Aspides kan het gevaar verkleinen voor schepen die het begeleidt. De missie kan de Rode Zee pas weer goedkoop, voorspelbaar en commercieel normaal maken wanneer regeringen en verzekeraars de hele corridor als veiliger beschouwen. Daarvoor is ofwel een politieke regeling in Jemen nodig, ofwel een zo laag aantal aanvallen dat de risicotabellen verschuiven. Over geen van beide heeft de EU controle.