Europa schuift laat aan bij Oekraïnegesprekken

De Amerikaanse gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner vlogen zaterdag van Moskou naar Kyiv. Daarmee maakten zij de eerste Amerikaanse pendel tussen beide hoofdsteden binnen dit bemiddelingstraject. In Kyiv spraken zij in drie rondes met Volodymyr Zelensky; bij de laatste sessie schoven ook de nationale veiligheidsadviseurs van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland aan (AP). Na ruim drie uur bij Vladimir Poetin kwamen de gezanten niet met een openbaar gemaakte vredestekst, geen staakt-het-vuren en geen afgesproken raamwerk naar Kyiv (Republic/Reuters). Het proces bewoog. De inhoud nog niet.

Eerst Moskou, daarna de rest

Uit de gesprekken kwamen drie lijnen naar voren. De eerste loopt tussen Washington en Moskou: Witkoff en Kushner hoorden Poetins positie aan, door Kremlinadviseur Joeri Oesjakov "nuttig" genoemd, terwijl hij tegelijk volhield dat Rusland op het slagveld aan de winnende hand is (Republic/Reuters). De tweede lijn loopt tussen Washington en Kyiv: Zelensky bracht grondgebied, Patriot-raketten, veiligheidsgaranties en wintersteun op tafel (Kyiv Independent). Europa kwam pas in de derde stap binnen. Adviseurs van de E3, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland als Europees drietal, namen deel aan de laatste sessie met Zelensky. Alle partijen spraken af opnieuw bijeen te komen, al is nog geen locatie vastgesteld (BR24, Il Fatto Quotidiano).

Die volgorde doet ertoe. Washington luisterde eerst in Moskou en toetste daarna in Kyiv wat het had meegenomen. De Finse analist Henri Vanhanen vatte de dynamiek nuchter samen: de VS zoeken uit wat Rusland aanbiedt en kijken vervolgens of Oekraïne daarmee kan leven (Verkkouutiset). Europa schoof aan toen de agenda al grotendeels was gevormd.

Donetsk blijft het blok dat niet beweegt

Het zwaarste obstakel blijft territoriaal. Rusland eist niet alleen de gebieden die het bezet, maar de volledige omvang van vier regio's die het zegt te hebben geannexeerd, inclusief delen die Oekraïne nog altijd controleert (Seznam Zprávy). Een bron dicht bij het Kremlin zei tegen Reuters dat er "geen kans" is op een akkoord over de frontlinie zolang Poetin de rest van Donetsk niet heeft ingenomen. Volgens Moskou zou dat voor het einde van het jaar kunnen lukken (AP). Zelensky erkende dat de kwestie "relevant blijft", maar zei dat zij alleen tussen presidenten kan worden opgelost. Die formulering houdt de deur open, zonder er alvast iets doorheen te schuiven.

Europa heeft drukmiddelen die het nog niet kan gebruiken

Europese regeringen kunnen geen Oekraïens grondgebied weggeven en ook geen vrede garanderen. Wel beheren zij instrumenten die bepalen of een eventueel akkoord standhoudt. Bij Euroclear, het in België gevestigde clearinghuis, staat ongeveer €210 miljard aan bevroren Russische centralebanktegoeden. Europa heeft daarmee feitelijk de hand op geld dat Rusland terug wil (Euronews). EU-sancties raken duizenden Russische personen en entiteiten; opheffing vergt unanimiteit van alle 27 lidstaten. De Commissie keurde €6,1 miljard goed voor Oekraïense aankopen van lucht- en raketverdediging (EEAS). Duitsland zegde via zijn staatsontwikkelingsbank €250 miljoen toe voor urgente reparaties aan de energie-infrastructuur (MDR).

Voor elk van die hefbomen bestaat overigens een blokkade. België weigert de hoofdsom van de bevroren tegoeden vrij te geven zonder EU-brede risicodeling; minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot waarschuwde dat maatregelen die op confiscatie lijken "zeer aanzienlijke risico's" meebrengen (Le Soir). Zweden, Nederland, Spanje en Polen reageerden met een gezamenlijke brief waarin zij de Commissie vragen de aansprakelijkheid over alle lidstaten te spreiden (Dutch government). Bij wapens drong EU-buitenlandchef Kaja Kallas er bij landen met bijna verlopen Patriot-onderscheppers op aan die naar Oekraïne te sturen, maar nationale regeringen wilden geen raketten uit eigen voorraden vrijmaken (ABC). Het geld is er wel. De politieke wil om het als onderhandelingsmacht in te zetten nog niet, althans niet zichtbaar.

Zelensky's duidelijkste boodschap uit de gesprekken in Kyiv ging dan ook niet over een akkoord. Zij ging over de winter doorkomen. Hij vroeg om een pakket voor luchtverdediging, energie-infrastructuur en mogelijke Amerikaanse LNG-leveringen (Kyiv Independent). Daarmee wijst hij op het tijdsprobleem: de winter komt sneller dan diplomatie resultaat oplevert, en Oekraïne heeft toezeggingen nodig voordat er een vredesraamwerk ligt.

De pendeldiplomatie laat zien dat Kyiv en de E3 nu aan tafel zitten, niet langer in de wachtkamer. Maar toegang is nog geen zeggenschap. Europees geld, bevroren tegoeden en wapenvoorraden geven Europa reëel gewicht in een mogelijk akkoord. De vraag voor de volgende ronde is of dat gewicht ook politieke invloed wordt, of dat Europese leiders adviseurs blijven in een Amerikaans proces waarvan zij achteraf wel de rekening mogen betalen.