Europa garandeert vrede zonder voorwaarden

De Oekraïense president schetste een concept in drie stappen om de oorlog te beëindigen: een staakt-het-vuren, wederzijdse terugtrekking van troepen naar een "vrije economische zone", en een pakket veiligheidsgaranties met banden met de EU en de NAVO. Volodymyr Zelensky zei op 23 augustus dat Oekraïne, de Verenigde Staten en Europese partners deze ideeën "op één pagina" hadden gezet (RBC Ukraine, UA.News). Geen enkele regering heeft die pagina openbaar gemaakt. Er is geen document van het Witte Huis, geen tekst van de Europese Raad en geen ondertekend raamwerk verschenen. Europese hoofdsteden worden intussen al neergezet als garantiemachten van een regeling waarvan de voorwaarden, de kaart en de handhavingsregels nog niet zijn gepubliceerd.

De verklaring van de Coalition of the Willing, een dag later uitgegeven vanuit Kyiv en mede ondertekend door het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland, noemt die vrije economische zone helemaal niet (gov.uk, Bundesregierung). Wel belooft de tekst "robuuste politiek en juridisch bindende veiligheidsgaranties", zonder te zeggen welke landen troepen leveren, welke inzetregels gelden of welke escalatieladder volgt bij schendingen. Zoals To Brief eerder schreef, toen Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk begonnen te werken aan een gezamenlijk onderhandelingsformat, vreest Europa dat Washington en Moskou een regeling kunnen vormgeven terwijl de regeringen die de gevolgen moeten dragen buiten de kamer zitten. Die vrees krijgt nu een concrete vorm: de garantiekant wordt opgebouwd voordat de politieke voorwaarden bestaan.

Een soevereiniteitsvraag vermomd als economie

Het staakt-het-vuren is het eenvoudigst te beschrijven en het moeilijkst te controleren. De coalitieverklaring vraagt om een "volledig, onmiddellijk en onvoorwaardelijk staakt-het-vuren vanaf de contactlijn" en stelt dat een multinationale troepenmacht pas wordt ingezet na een "geloofwaardige beëindiging van de vijandelijkheden" (gov.uk, Élysée). Wie die geloofwaardigheid beoordeelt, en wat er gebeurt wanneer een drone de lijn overschrijdt, blijft open.

Het tweede element is het scharnier van het voorstel. Zelensky noemde de "vrije economische zone" een Amerikaans idee, maar gaf geen beheerder, geen kaart en geen terugtrekkingsafstand (UA.News, ANSA). Het etiket klinkt technisch. De onbeantwoorde vragen gaan over soevereiniteit: wie bestuurt de zone, welke rechtbanken en politiediensten zijn er bevoegd, behoudt Oekraïne formeel de controle, en bevriest de terugtrekkingslijn de huidige Russische terreinwinst? Frankrijk en Duitsland, medevoorzitters van de coalitie, hebben de formule publiekelijk overigens niet onderschreven (Élysée, Merkur).

Garanties zonder handhavingsmachine

Het derde element vraagt Europa om Oekraïnes veiligheid te dragen. Geld beweegt al: de Commissie keurde op Oekraïnes Onafhankelijkheidsdag € 6,1 miljard aan defensieaankopen goed, voor lucht- en raketverdediging, munitie en radars (Euronews, IEU Monitoring). Maar wapenleveringen zijn oorlogsondersteuning. Een garantie na een staakt-het-vuren betekent iets anders: militairen op de grond, een commandostructuur, kostenverdeling tussen hoofdsteden en politieke mandaten van nationale parlementen, met grondwettelijke eisen die per land verschillen.

De belofte valt uiteen zodra hoofdsteden zeggen wat zij daadwerkelijk willen sturen. Litouwen ging het verst: president Gitanas Nausėda zei dat Vilnius bereid was landmacht-, genie-, luchtverdedigings- en maritieme capaciteiten in te zetten "wanneer de voorwaarden aanwezig zijn" (Lrytas). Zelfs dat is voorwaardelijk, zonder dat er een parlementair mandaat is gevonden. Polen trok een hardere lijn: Donald Tusk zei dat Warschau geen troepen naar Oekraïne zal sturen en omschreef de Poolse rol als logistiek en ondersteuningsstromen vanaf Pools grondgebied (TVN24, Bankier). Italië schoof wel aan bij de coalitievergadering, maar weigerde mee te doen aan de door Macron aangekondigde oefeningen in oktober en november (ANSA). Frankrijk claimt de organiserende rol, maar heeft geen troepenaantallen, commandostructuur of kostenverdelingsplan gepubliceerd (Le Monde).

Rusland heeft de driedelige formule niet aanvaard. Onderminister van Buitenlandse Zaken Sergej Rjabkov zei dat Moskou nieuwe ideeën alleen wil aanhoren als zij overeenkomen met de "realiteit op de grond", diplomatieke taal voor het behouden van wat Russische troepen nu in handen hebben (Reuters, Al Jazeera). Een door de VN gesteunde handhavingsmacht zou stuiten op het Russische veto in de Veiligheidsraad. Verlenging van sancties vereist unanimiteit in de EU-Raad, waar één regering al genoeg is om te blokkeren.

Europa's steunmachine is gefinancierd en zichtbaar. Zijn vredesmachine heeft nog geen gepubliceerde bewegende delen. Zolang Burnham, Macron, Merz en hun partners geen namen, aantallen en regels verbinden aan de garanties die zij beloven, bieden zij zich aan om een concept te handhaven dat nog niemand tot een plan heeft gemaakt.