Europa mist beursgenoteerde quantumspelers

Geen van de 11 beursgenoteerde quantumcomputerbedrijven ter wereld komt uit Europa. Dat cijfer, uit een Franse nationale doorlichting die deze week verscheen, vat een bekend patroon samen: sterke laboratoria, zwakke industriële opschaling en een groeiende afstand tot de Verenigde Staten en China. De Franse Cour des comptes noemt quantumtechnologie een "belangrijke soevereiniteitskwestie" en waarschuwt dat Frankrijk in een "kwetsbare positie" blijft (Le Figaro). De rekenmeesters zeggen niet dat de Franse wetenschap tekortschiet. Hun punt is nuchterder: wat ontbreekt, zijn precies de saaie onderdelen die bepalen of technologie ook industrie wordt. Overheden moeten eerste klant worden, zodat start-ups omzet krijgen. Fabrieken moeten componenten op schaal leren maken. En er moet genoeg groeikapitaal zijn om de jaren tussen prototype en verkoopbaar product te overbruggen.

Drie races, één met haast

Quantumtechnologie bestaat in feite uit drie verschillende weddenschappen. Quantumcomputing gebruikt het gedrag van subatomaire deeltjes om specifieke problemen op te lossen waar gewone computers op vastlopen. Die machines staan voorlopig nog dichter bij kamervullende prototypes dan bij bruikbare apparatuur: onderzoekers zoeken nog altijd uit hoe zij kwetsbare quantumtoestanden lang genoeg stabiel houden om er nuttig werk mee te doen. Quantumsensoren geven machines een uitzonderlijk precies "binnenoor", waarmee zij beweging kunnen volgen als gps-signalen worden verstoord. Dat is relevant voor militaire navigatie en de scheepvaart (GMV). Quantumcommunicatie werkt als een verzegelde envelop: wie een quantumversleuteld signaal onderschept, verstoort het signaal en maakt afluisteren zichtbaar.

Alle drie zijn belangrijk, maar de race met de kortste deadline draait om software. De huidige versleuteling is te vergelijken met een slot dat nu prima werkt. Een quantumcomputer kan later de loper worden. Tegenstanders weten dat overigens al: zij kunnen vandaag versleutelde data verzamelen en die bewaren tot krachtigere machines beschikbaar zijn.

Om die reden publiceerde NIST in 2024 de eerste drie standaarden voor postquantumversleuteling (NIST). Banken, cloudbedrijven en telecomconcerns stappen al over op nieuwe wiskunde voor versleuteling die gewoon draait op de telefoons en servers van nu. Deze race gaat dus niet om het bouwen van quantumcomputers, maar om de verdediging ertegen.

Sterke knooppunten, geen eigen keten

De aangekondigde publieke investeringen laten zien hoe groot het verschil in schaal is. China heeft ongeveer 15,3 miljard dollar toegezegd, de Verenigde Staten 3,8 miljard dollar (CSIS). Emmanuel Macron voegde voor 2026-2030 € 1 miljard aan publieke financiering toe, waarmee het Franse totaal over tien jaar boven de € 3 miljard uitkomt (Journal du Progressiste). Nederland investeerde via het Nationaal Groeifonds € 615 miljoen in Quantum Delta NL (Nationaal Groeifonds). Duitsland heeft met het Quantum Computing Initiative van DLR 80 toepassingsprojecten lopen (DLR QCI).

Europa heeft met andere woorden wel onderdelen. Nederland heeft QuTech, het onderzoekscentrum van TU Delft en TNO (QuTech), en ASML, de enige leverancier van de extreem-ultraviolette lithografiemachines waarmee de kleinste structuren op geavanceerde chips worden geprint (ASML). Het Belgische imec werkt aan quantumprocessors die gebruikmaken van bestaande productiemethoden uit de halfgeleiderindustrie (imec). Frankrijk en Duitsland spraken bij een recente ministeriële bijeenkomst af nauwer samen te werken op quantumtechnologie, AI, ruimtevaart en kernfusie (deutschland.de).

De juiste verbindingen beginnen inmiddels te ontstaan. Q-PLANET, geleid door het Franse Pasqal, is een gezamenlijke proeflijn waar quantumchipontwerpen uit het lab moeten leren hoe zij herhaalbaar kunnen worden geproduceerd. Het project brengt 28 partners uit 11 lidstaten samen (Servola). Deutsche Telekom coördineert PETRUS2, een pan-Europees programma voor quantumveilige communicatienetwerken (Telekom).

Of die inspanningen op tijd komen, hangt af van beslissingen die Frankrijk, Duitsland, de Europese Commissie en nationale defensie-inkopers in de komende twee tot drie jaar nemen. Grootschalige quantumcomputers die bedrijfsprocessen veranderen, blijven technisch onzeker en liggen nog jaren weg. Aangekondigd geld is bovendien geen ingebruikname. Wel is duidelijk dat Europa's beveiligde communicatie, financiële systemen en defensienetwerken nog dit decennium quantumvaste versleuteling nodig hebben. Landen die de hardware, componenten en standaarden controleren, krijgen structurele macht over landen die dat niet doen. De Franse rekenmeesters hebben het probleem benoemd. De race wordt gewonnen of verloren in gezamenlijke proeflijnen, chipfabricage en aanbestedingscontracten, niet in laboratoria.