Zomerafvoer van 12 Europese rivieren op laagterecord

Als een rivier ondiep staat, moet een binnenvaartschip een deel van zijn lading op de kade laten staan om te voorkomen dat de romp de rivierbodem raakt. Deze zomer daalde volgens de klimaatdienst Copernicus van de EU de gezamenlijke afvoer van twaalf grote Europese rivieren tot het laagste niveau in een modelreeks die in 1992 begint. Op enig moment in het seizoen viel bovendien 52% van het Europese landoppervlak in de categorie 'zeer sterke hittestress' (Copernicus). Beide cijfers zijn nuttig, maar meten iets specifieks dat bij een snelle lezing makkelijk verloren gaat.

Hoe meet je een lage rivierafvoer?

Hydrologen volgen een rivier via de afvoer: de hoeveelheid water die per seconde een meetpunt passeert, doorgaans uitgedrukt in kubieke meter (ECMWF). Vergelijk het met een tuinslang. De afvoer zegt hoeveel water er per seconde uitkomt, niet hoeveel water er in de slang staat.

Copernicus gebruikte computersimulaties van het European Flood Awareness System. Voor elk van de twaalf rivieren nam de dienst de gemiddelde zomerafvoer bij de monding, het punt waar de rivier uitmondt. Daarna telde Copernicus die twaalf gemiddelde afvoercijfers bij elkaar op (Copernicus).

De uitkomst is één cijfer dat laat zien hoe sterk de grote Europese rivieren bij hun monding stroomden, afgezet tegen alle eerdere zomers in de reeks. Het is een modelmatige optelsom van de afvoer bij die twaalf mondingen. Al het water dat tijdens het seizoen over het continent stroomde, telt daarin niet mee.

Dezelfde beoordeling meldde recordlage of bijna recordlage afvoeren in de Rijn, Donau, Po, Loire, Rhône en Seine (Copernicus). Verschillende daarvan zijn belangrijke vaarwegen; daar krijgt de vergelijking met een tuinslang een financiële kant. Een schip dat minder lading kan meenemen, betaalt nog altijd dezelfde bemanning en verbruikt ongeveer evenveel brandstof. Daardoor stijgen de kosten per vervoerde ton.

Een hittekaart van het land, niet van de mensen

De hittemeting beantwoordt een andere vraag: hoe moeilijk kan een menselijk lichaam buiten warmte afvoeren? Een winderige middag in de schaduw en een windstille, vochtige middag in de volle zon kunnen dezelfde thermometerstand laten zien, maar op de huid heel anders aanvoelen.

De Universal Thermal Climate Index (UTCI) brengt dat verschil in kaart. De index combineert luchtvochtigheid, wind en de stralingswarmte van de zon met de luchttemperatuur om te schatten wat het lichaam ervaart. Op deze schaal begint 'zeer sterke hittestress' bij 38°C. Dat is een gemodelleerde mate van belasting van het lichaam, geen temperatuur die iemand met een thermometer heeft gemeten (Copernicus).

Voor de kaart nam Copernicus per stukje land alleen de hoogste waarde van de hele zomer. Die waarden kwamen uit ERA5-HEAT, een computerreconstructie van weersomstandigheden uit het verleden. De uitkomst laat zien hoe ver de piekhitte zich over het land verspreidde. Daaruit blijkt niet welk aandeel van de Europeanen de hitte voelde, of hoeveel uur dat duurde.

Seizoensgemiddelden vertellen een rustiger verhaal. In september meldde Copernicus dat een afgebakende regio in West-Europa met een gemiddelde van 21,69°C de warmste zomer in de meetreeks had, terwijl Europa als geheel op de derde plaats stond (augustusbulletin van Copernicus). Een gemiddelde mengt koele perioden met warme over een uitgestrekt gebied en kan daardoor hoog uitkomen zonder een record te breken. De kaart met piekhitte brengt de extremen in beeld die gemiddelden afvlakken.

Van de twee bevindingen raakt de rivierafvoer het dagelijks leven het meest direct. Gemeten bij hun mondingen voerden de grote Europese rivieren deze zomer minder water af dan in elke zomer sinds 1992 (Copernicus). Alles wat van die rivieren afhankelijk is, van een lichter beladen binnenvaartschip tot akkers die met rivierwater worden beregend, moest het met die kleinere watervoorraad doen.