AI-labels in Europa zijn nu verplicht

Wie deze week met een klantenservicebot sprak en vooraf te horen kreeg dat het om kunstmatige intelligentie ging, kreeg geen beleefdheidsmelding. Sinds 2 augustus is dat Europese wet. Artikel 50 van de EU AI Act verplicht AI-systemen en synthetische inhoud om zich als zodanig kenbaar te maken (EU AI Act, samenvatting Commissie). De regel verbiedt niets. Hij maakt de synthetische laag van het internet iets beter leesbaar.

Wat er precies moet gebeuren

Drie situaties, drie verplichtingen. Een chatbot moet aan het begin van het gesprek zeggen dat hij AI is. Een realistisch synthetisch beeld, filmpje of geluidsfragment moet een zichtbaar label dragen. En AI-gegenereerde tekst over onderwerpen van publiek belang, zoals verkiezingsuitleg, volksgezondheidsinformatie of beleidssamenvattingen, moet als machinaal gemaakt worden aangeduid. Productteksten vallen daar niet onder. Die plicht vervalt wanneer een menselijke redacteur de tekst heeft beoordeeld en er redactionele verantwoordelijkheid voor neemt (richtsnoeren bij artikel 50).

Het systeem werkt langs twee sporen. De zichtbare laag is wat gebruikers merken: een label op een deepfakevideo, een melding naast een chatbotvenster. De verborgen laag bestaat uit metadata in het bestand zelf, met informatie over de herkomst van de inhoud. Detectietools kunnen die uitlezen, ook wanneer het menselijk oog niets vreemds ziet (gedragscode). Het lijkt op voedingsinformatie: de ene melding informeert de consument, de andere helpt toezichthouders te controleren wat er werkelijk in zit.

De verplichtingen hangen af van de plek in de keten. OpenAI of een andere chatbotleverancier moet het systeem zo ontwerpen dat gebruikers weten dat zij met een machine praten, en moet herkomstmetadata in synthetische output verwerken. De bank, redactie of politieke campagne die zo’n systeem gebruikt, heeft een andere taak: het publiek informeren wanneer het deepfakes of AI-geschreven materiaal over publieke kwesties te zien krijgt (Stibbe). Een zinnetje diep in de algemene voorwaarden telt dus niet. Volgens de Commissie moet de melding aan het begin van de eerste interactie verschijnen, duidelijk en toegankelijk (AI Act FAQ).

Wie privé een AI-meme plaatst, is overigens niet het doelwit. De regels gelden voor professioneel en commercieel gebruik, niet voor louter persoonlijke activiteit (EU AI Act).

Klachten hebben nu een loket

Brussel heeft de regels geschreven, maar nationale autoriteiten moeten ze handhaven. Duitsland laat tot nu toe het duidelijkst zien hoe dat eruitziet: de Bundesnetzagentur, de federale netwerktoezichthouder, werd op 2 augustus het standaardloket voor klachten. Burgers kunnen daar kosteloos melding doen via een online formulier (Bundesnetzagentur, Duitse regering). Ierland heeft een nationaal AI Office opgezet voor de coördinatie (Department of Enterprise Ireland). Andere lidstaten bouwen vergelijkbare structuren.

Boetes voor transparantieovertredingen kunnen oplopen tot € 15 miljoen of 3% van de wereldwijde jaaromzet. Dat ligt lager dan het plafond van € 35 miljoen of 7% dat in sommige berichtgeving is genoemd. Die hogere categorie geldt voor verboden AI-praktijken, niet voor fouten bij etikettering (EU AI Act, handhavingsnota Commissie).

Het label is een begin, geen oplossing

Kwaadwillenden zullen de regels negeren. Inhoud die vóór de deadline is gemaakt, hoeft niet achteraf te worden gelabeld. En een ontbrekend label bewijst niet dat iets echt is, omdat de technische standaarden voor herkomstmetadata nog in ontwikkeling zijn (Two Birds). Rechters zullen de open grenzen moeten invullen: wanneer is iets "duidelijk AI"? Hoe zichtbaar moet een label binnen een specifieke app zijn?

Ook treedt de AI Act niet in één keer volledig in werking. Generatieve AI-systemen die al op de markt zijn, krijgen tot 2 december 2026 om machineleesbare markeringen toe te voegen. De bredere regels voor hoogrisicosystemen, onder meer in werkgelegenheid, onderwijs en kredietbeoordeling, gaan in december 2027 gelden voor zelfstandige systemen en in augustus 2028 voor systemen die zijn ingebouwd in gereguleerde producten (AI Omnibus, RegDossier).

Het systeem is onvolledig en te manipuleren, maar het geeft gebruikers en toezichthouders voor het eerst iets concreets om naar te wijzen. Of labels gedrag veranderen, vertrouwen opbouwen of achtergrondruis worden waar mensen achteloos langs scrollen, is de proef die nu begint.