E3 zoekt plek aan Oekraïnetafel

Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk werken aan een gezamenlijk format om Europese deelname af te dwingen bij eventuele onderhandelingen over het einde van Ruslands oorlog tegen Oekraïne. Dat zeggen Europese functionarissen tegen the New York Times. Het gaat nog niet om een vredesplan, maar om voorcoördinatie: Parijs, Berlijn en Londen proberen Europese sancties, geld en militaire steun om te zetten in diplomatiek gewicht voordat Washington het proces zonder hen inricht.

De aanleiding is concreet. Sergej Lavrov zei op 14 augustus dat Moskou een ontmoeting met Trumps gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner niet zou weigeren (Bloomberg). Daarmee oogt een pendeldiplomatie tussen de Verenigde Staten en Rusland aannemelijker dan op enig moment sinds de grootschalige invasie. Als de gesprekken op Amerikaanse voorwaarden beginnen, dreigt Europa de uitkomst te moeten slikken van een proces dat het wel heeft gefinancierd, maar niet heeft vormgegeven.

Wat de E3 werkelijk in handen heeft

De drie regeringen brengen echte hefboomkracht mee, maar die werkt vooral na een akkoord, niet tijdens de onderhandelingen zelf. EU-sancties tegen Rusland vereisen unanimiteit in de Raad, waar elke lidstaat dus een veto heeft. Washington en Moskou kunnen daarom wel praten over sanctieverlichting, maar zij kunnen Europese maatregelen niet uitzetten (Council of the EU). Ook Oekraïnes pad naar EU-lidmaatschap vraagt unanieme goedkeuring op grond van artikel 49 van het EU-verdrag (EUR-Lex). En de bevroren Russische tegoeden zitten grotendeels bij Europese banken en clearingsystemen: de Commissie meldde op 5 augustus dat opbrengsten uit die tegoeden nog eens € 1,4 miljard voor Oekraïne hebben gefinancierd (European Commission).

Europa heeft misschien niet de controle over de onderhandelingskamer. Het heeft wel meerdere sleutels van de deuren daarna.

De omweg binnen de omweg

Het diepere probleem voor de E3 is dat een format dat een Amerikaans-Russische omzeiling van Europa moet voorkomen, zelf kan uitlopen op een omzeiling van de rest door Parijs, Berlijn en Londen. Volgens berichten wordt gedacht aan een structuur met drie ringen: de E3 als operationele kern, Polen, Italië en de Noordse landen in een tweede consultatielaag, en EU-instellingen pas later aan tafel (the New York Times, European Pravda). Geraadpleegd worden is immers iets anders dan meebeslissen.

De mandaatvraag speelde al voordat dit format opdook. In juli kwamen voormalige hoge functionarissen uit Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Rusland in het geheim bijeen in Wenen, meldde Bloomberg. Geen enkele regering presenteerde de ontmoeting als officieel; het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken zou hebben gezegd dat eventuele contacten niet namens Berlijn zijn gevoerd (Berliner Zeitung). Toch bracht Wenen het centrale oorlogsprincipe terug: over Oekraïne wordt niet besloten zonder Oekraïne. De E3 moet dat principe nu waarmaken, wil haar coördinatie-inspanning legitiem ogen en niet exclusief.

De landen die het meest directe risico dragen, zitten in de tweede ring of helemaal buiten het format. Polen, dat te maken heeft met Russische hybride druk en cruciale NAVO-logistiek huisvest, heeft geen E3-mandaat onderschreven; Warschau legt publiekelijk de nadruk op herbewapening en de Amerikaanse alliantie (KPRM). Roemenië, waar drones uit het oorlogsgebied bij Tulcea F-16’s hebben doen opstijgen (Agerpres), heeft vredesvoorwaarden nodig die de feitelijke militaire blootstelling aan de Zwarte Zee verminderen. De Finse president benadrukte op 14 augustus dat Europa zich ook na een mogelijk staakt-het-vuren moet voorbereiden op Rusland als langdurige dreiging (Finnish government).

Italië maakt de legitimiteitsvraag scherper. Als G7-lid dat meestemt over elk EU-sanctiebesluit kan Rome de E3 accepteren als coördinatiekanaal, maar niet als vervanging van fora waarin Italië zelf meebeslist (Adnkronos, RBC Ukraine). Zelfs binnen de E3 zou Londen voorzichtiger zijn dan Parijs, uit zorg de relatie met Trump te belasten (European Pravda).

Er bestaat geen gepubliceerde E3-tekst. Washington noch Moskou heeft een Europese stoel aan tafel aanvaard. De drie hoofdsteden positioneren zich, ze onderhandelen nog niet. De E3 kan met recht betogen dat Europa een stem nodig heeft in gesprekken die de veiligheidsorde van het continent kunnen hertekenen. Maar zij kan niet geloofwaardig claimen die stem te zijn zolang de landen die het directe risico dragen geen deel uitmaken van het mandaat.