Valse gps misleidt Oostzeevaart

Een vrachtschip in de Finse Golf controleert zijn positiedisplay. Coördinaten, koers, snelheid over de grond, dus de vaart van het schip ten opzichte van de zeebodem: alles oogt normaal. Het scherm staat op groen. Alleen klopt de positie niet.

Voor de bemanning is er geen alarm, geen zwart scherm, geen duidelijke storing. Precies daarin verschilt spoofing van jamming. Bij jamming wordt een ontvanger overspoeld met ruis, waardoor hij niets meer hoort; het scherm valt uit en iedereen weet dat het systeem niet werkt. Bij spoofing zendt iemand een geloofwaardig vals signaal uit, waardoor de ontvanger een verkeerde locatie krijgt voorgeschoteld die volledig aannemelijk lijkt (Dryad Global). Zweedse autoriteiten zeggen dat dit soort manipulatie op de Oostzee systematischer wordt: bemanningen hebben niet alleen te maken met ontbrekende signalen, maar ook met valse signalen die echt lijken (SVT).

De storingszone loopt van Zuidoost-Zweden en Gotland via scheepvaartroutes richting Finland, Polen en de Baltische staten. Veiligheidsanalyses wijzen consequent naar Rusland. Crisis24 verwacht dat Moskou gps-verstoring in het Oostzeegebied zal blijven inzetten als elektronische oorlogsvoering met civiele bijeffecten (Crisis24). De directeur van EUSPA heeft bovendien gezegd dat Europa langs zijn oostgrens met zeer zware verstoring te maken heeft, zowel van gps als van het eigen Europese Galileo-systeem (EUPerspectives). Toch is er geen openbaar technisch dossier dat concrete incidenten koppelt aan specifieke Russische zenders. De verdenking is sterk, het forensische bewijs dun.

Waar piloten en scheepsbemanningen echt mee te maken krijgen

De Letse luchtverkeersleiding heeft permanente waarschuwingen afgegeven: gps kan in het vluchtinformatiegebied rond Riga onbetrouwbaar zijn, en piloten moeten terugvallen op radarbegeleiding door verkeersleiders en oudere grondgebonden navigatiebakens (Latvia NOTAM). Voor passagiers betekent dat niet dat vliegtuigen uit de lucht vallen. Het betekent wel minder beschikbare aanvliegprocedures, meer werkdruk in de cockpit en mogelijk omleidingen (EASA).

Op zee waarschuwt de Zweedse maritieme dienst dat de verstoring gps, scheepstrackingsystemen en radar raakt op de Oostzee en in de Finse Golf (Swedish Maritime Administration). Scheepsbemanningen kunnen in drukke vaarroutes of bij nauwe havenaanlopen niet meer blind varen op één positiebron. Ze vallen terug op handmatige controles: radarcontacten intekenen, visuele peilingen nemen op herkenningspunten, snelheid terugnemen. Ook als er niets spectaculairs gebeurt, kost die extra voorzichtigheid brandstof en concentratie.

Finland voelt de druk het directst. De grenswacht waarschuwde voor sterke gps-verstoring in de Finse Golf, terwijl Noorse autoriteiten een nieuwere vorm van verstoring hebben vastgesteld die daar al wordt onderzocht (Yle, Yle). Voor veermaatschappijen en kustvaart is verstoring inmiddels een dagelijkse bedrijfsvoorwaarde: voorzichtiger varen bij havens, extra wachturen op de brug, en de stille spanning dat de instrumenten kunnen liegen.

Oude noodgrepen, trage modernisering

Europa’s eerste verdedigingslinie is opvallend laagtechnologisch: navigatiewaarschuwingen, grondgebonden bakens, handmatige kruiscontroles en betere incidentmeldingen. EUROCONTROL, de organisatie die het Europese luchtverkeer coördineert, monitort positiegegevens van vliegtuigen om in kaart te brengen waar signalen in het netwerk verslechteren (EUROCONTROL). De Poolse geodetische autoriteit heeft een samenwerkingsovereenkomst gesloten voor realtime-analyse van satellietsignalen, bedoeld om normale signaalverslechtering beter te onderscheiden van opzettelijke verstoring (gov.pl).

De concreetste verbetering is een Galileo-functie met de naam OSNMA, in feite een digitaal watermerk op navigatiesignalen. Daarmee kan een ontvanger controleren of een signaal werkelijk van een satelliet komt en niet van een zender op de grond die zich als satelliet voordoet (EUSPA). De beperking zit in de uitvoering: geschikte ontvangers moeten terechtkomen in bestaande vloten van vliegtuigen, schepen en voertuigen. Dat is werk van jaren.

Modern transport, hulpdiensten en de tijdsynchronisatie van infrastructuur leunen allemaal op satellietsignalen die zijn ontworpen voor een wereld waarin bijna niemand de moeite zou nemen ze na te maken. Op de Oostzee is die aanname inmiddels achterhaald. De verdediging komt eraan, maar de verstoring is er al. Een gespooft scherm trekt geen aandacht. Het laat alleen rustig de verkeerde plek zien.