Finland legt verkeer stil om drones

Op de ochtend van 4 juli bleven scheepvaartroutes en vliegroutes boven het oostelijke deel van de Finse Golf leeg. Finse gevechtsvliegtuigen, helikopters en marineschepen stonden langs de kust paraat. De aanleiding was geen aanval op Finland zelf, maar een Oekraïense droneaanval op Sint-Petersburg, aan de overkant van het water. Helsinki hield rekening met de kans dat een wapen uit koers zou raken en in NAVO-gebied terecht zou komen.

Minister van Defensie Antti Häkkänen bevestigde dat de beperkingen voor lucht- en scheepvaart verband hielden met Oekraïense droneactiviteit bij Sint-Petersburg. Een luchtalarm was volgens hem niet nodig, omdat geen drones het Finse luchtruim waren binnengekomen (Ukrainska Pravda). Om 09.18 uur werd alles weer vrijgegeven (RBC-Ukraine). Twee dagen eerder, op 2 juli, had Finland een vergelijkbare afsluiting ingesteld en daarna weer opgeheven, nadat sensoren niets hadden waargenomen (Yle).

Geen schending van het luchtruim, geen schade. Toch lag het burgerverkeer binnen EU- en NAVO-gebied enkele uren stil, omdat een oorlog in de buurlanden inmiddels ook beslissingen op Fins grondgebied bepaalt.

Finland beslist. De NAVO kijkt mee. De EU geeft richtlijnen.

De bevoegdheid ligt hier volledig nationaal. De Finse strijdkrachten en burgerluchtvaartautoriteiten stelden de beperkingen zelf in en hieven ze ook zelf weer op. De NAVO gaf geen opdracht tot sluiting. EASA, het Europese agentschap voor luchtvaartveiligheid, stelt regels en richtlijnen op voor Europees vliegverkeer in conflictgebieden, maar kan geen nationale luchtruimsluitingen bevelen (Eurocontrol).

Onder de drempel van artikel 5, de collectieve-verdedigingsclausule die een aanval op één bondgenoot als een aanval op allen beschouwt, bestaat de rol van de NAVO uit waarnemen, waarschuwen en klaarstaan. Een plaatsvervangend commandant van NATO Allied Air Command zei tegen Euronews dat een drone die het bondgenootschappelijke luchtruim binnenkomt, gevechtsvliegtuigen kan laten opstijgen om het toestel te volgen of uit te schakelen (Euronews). Maar de politieke beslissing om civiel verkeer aan de grond te houden, blijft in Helsinki, Tallinn of Vilnius liggen.

Daarom leidt hetzelfde risico rond de Oostzee tot verschillende politieke reacties. Estland koos de ruimste interpretatie. Minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna werd breed geciteerd met de uitspraak dat verdwaalde Oekraïense drones op NAVO-grondgebied een "aanvaardbare prijs" zijn als zulke aanvallen de Russische oorlogseconomie raken. Zijn argument: door de corridor in de Finse Golf loopt een groot deel van de Russische olie-export (Eurointegration, LRT). Litouwen bekijkt dezelfde gebeurtenissen vooral via Kaliningrad, waar NAVO-gevechtsvliegtuigen voor luchtbewaking eind juni vier keer opstegen om Russische toestellen zonder transponder te volgen (TV3.lt).

Denemarken vormt het sceptische tegenwicht. Volgens Berlingske vond de Deense politie geen doorslaggevend technisch bewijs voor drones die bij luchthavens zouden zijn gezien, terwijl de strijdkrachten volhielden dat er wel drones betrokken waren (Berlingske). De onopgeloste Deense onderzoeken laten het risico zien: regeringen kunnen dubbelzinnige sensorinformatie vertalen in een noodsituatie, zonder het bewijs openbaar te maken.

Wat burgers niet te zien krijgen

De moeilijkere vraag gaat over democratische controle. Burgers zagen de afsluiting en de verklaring van de minister. Zij zagen niet de radarsporen, sensordata of inlichtingen waarop het besluit rustte. De Finse beperking van 2 juli werd aanvankelijk zelfs zonder publieke toelichting afgekondigd (UA.news).

De Finse voorzichtigheid is op zichzelf goed te begrijpen. De richtlijnen van EASA voor conflictgebieden waarschuwen luchtvaartmaatschappijen immers al voor het westelijke Russische luchtruim, vanwege het risico op verkeerde identificatie en luchtafweer (Safe Airspace). Het algemene dreigingsniveau is dus gedocumenteerd. Maar de concrete aanleiding voor elke verstoring van burgerverkeer blijft geheim.

Rond de Oostzee bestaat geen gezamenlijke norm voor de vraag hoe regeringen burgers uitleggen waarom hun veerboot stilligt of hun vlucht wordt omgeleid vanwege een oorlog waaraan hun land niet deelneemt.