Finland vergunt eerste kernafvalberging

In elke kernreactor zitten keramische uraniumkorrels dicht opeengepakt in metalen splijtstofstaven. Daar leveren ze elektriciteit. Zodra die staven zijn opgebruikt, komen ze er zwaar radioactief uit, nog zo heet dat ze jarenlang in koelbekkens moeten liggen voordat ze kunnen worden verplaatst. Elk land dat kernsplijting gebruikt, heeft beloofd voor dat materiaal een definitieve bestemming te vinden. Decennialang bleef die belofte vooral theoretisch. Finland heeft haar nu concreet gemaakt.

De Finse regering heeft Posiva Oy een exploitatievergunning gegeven voor een eindbergingsinstallatie voor gebruikte splijtstof bij Olkiluoto, nadat nucleaire toezichthouder STUK een positieve veiligheidsbeoordeling had afgerond. De installatie, Onkalo, is al decennia in voorbereiding: Finland verleende in 2015 de bouwvergunning, waarna Posiva eind 2021 de exploitatieaanvraag indiende. Volgens de toezichthouders is het systeem nu klaar om van ontwerpgarantie naar gecontroleerde bedrijfsvoering te gaan. De eerste capsule verdwijnt niet morgen al onder de grond; inbedrijfstelling en tests moeten nog volgen. Maar het verschil tussen "vergund om te draaien" en "nog bespreken of we het aandurven" is groot.

Een kelder waterdicht maken die niemand ooit nog controleert

Vergeet het beeld van een kluis met een zware deur. Onkalo lijkt eerder op het waterdicht maken van een kelder voor een toekomst waarin niemand meer kan gaan kijken: laag op laag, telkens zo ontworpen dat de volgende barrière het overneemt als de vorige faalt.

Gebruikte splijtstof wordt ingesloten in een gietijzeren binnenwerk met daaromheen een koperen mantel. Die container gaat in een gat dat is bekleed met bentonietklei. Die klei zwelt op zodra zij met water in contact komt en vormt dan een strakke afsluiting, zodat grondwater het metaal niet kan bereiken. De tunnels worden opgevuld, en het geheel ligt ongeveer 400 tot 450 meter diep in stabiel gesteente (IAEA Bulletin, Posiva). Geen enkele laag hoeft op zichzelf perfect te zijn. STUK beoordeelt juist de gezamenlijke werking.

Deze gelaagde aanpak staat bekend als de KBS-3-methode, die Finse en Zweedse programma's in tientallen jaren samen hebben ontwikkeld (SKB). Het verschil tussen Onkalo en een onderzoeksproject is dat er nu een industriële bergingsketen richting gebruik gaat voor commerciële gebruikte splijtstof. De IAEA noemt het programma niet voor niets een van de verst gevorderde in zijn soort.

Een ijkpunt dat Europa niet kan negeren

Onkalo verwerkt alleen Finse gebruikte splijtstof. De Finse wet staat invoer van buitenlands kernafval niet toe. Toch verandert de vergunning het Europese debat. Kernenergie staat weer op de agenda vanwege CO2-reductie en energiezekerheid, terwijl de afvalvraag altijd het sterkste politieke bezwaar was. Voorstanders kunnen nu wijzen op een vergunde installatie in plaats van op een technisch concept.

Zweden staat het dichtst bij een volgende stap. De regering keurde in 2022 het bergingsplan van SKB goed, eveneens op basis van de KBS-3-methode, al vergt de bouw bij Forsmark nog locatiespecifieke beoordelingen van SSM.

Frankrijks Cigéo-project draait om een ander probleem. Frankrijk herverwerkt gebruikte splijtstof, waarbij herbruikbaar nucleair materiaal wordt gescheiden en ander hoogradioactief afval overblijft. Voor dat project wordt een bedrag genoemd van € 33,36 miljard over 151 jaar, terwijl lokale weerstand nog altijd niet is opgelost.

Polen en Italië laten scherpere tegenstellingen zien. Polen werkt toe naar zijn eerste reactor, met als doel de eerste betonstort in 2028, maar bewijs voor een even concreet bergingsplan is dun. Italië sloot zijn reactoren decennia geleden en bespreekt nu een terugkeer naar kernenergie, terwijl oud afval nog steeds tijdelijk ligt opgeslagen. Nieuwe nucleaire beloften in Europa klinken anders wanneer één land inmiddels ook het sluitstuk heeft geregeld.

Wat de vergunning niet kan garanderen

De berging moet langer meegaan dan menselijke instituties. Wetenschappers modelleren hoe water, metaal, klei en gesteente zich over tienduizenden tot honderdduizenden jaren tot elkaar verhouden. Corrodeert koper misschien sneller dan verwacht? Kan een toekomstige ijstijd gletsjers op het land drukken en zo de grondwaterstromen en chemie boven de tunnels veranderen? Zulke vragen blijven open (STUK, IAEA Bulletin). Een vergunning is het sterkste vertrouwen dat een moderne staat kan geven. Zij is geen bewijs voor de volledige risicoperiode.

Een geloofwaardige afvalroute maakt kernenergie overigens niet goedkoop of snel. Het Zweedse debat over staatssteun en risicodeling voor nieuwe reactoren laat zien dat financiering een aparte strijd blijft. Finland heeft de economische kant van kernenergie niet opgelost. Het heeft wel laten zien hoe een afvalroute eruitziet wanneer een staat haar decennialang volhoudt. Voor een continent dat discussieert over een tweede leven voor kernenergie, kan dat bewijs van bestuurlijk uithoudingsvermogen zwaarder wegen dan welke reactorbelofte ook.