Finnish Defense Forces sluiten Helsinki Airport terwijl Russische verstoring Oekraïense drones afleidt

Om vier uur 's ochtends op 15 mei ging de luchthaven van Helsinki op slot. Finse F/A-18 Hornets stegen op boven Uusimaa, waarschuwingen verschenen op 1,8 miljoen telefoons en inwoners kregen het advies binnen te blijven. Enkele uren eerder had Oekraïne via afgeschermde NAVO-kanalen gewaarschuwd dat gevechtsdrones, gelanceerd tegen Russische doelen, door Russische elektronische oorlogsvoering het Finse luchtruim in konden worden geduwd. Drie uur later ging de luchthaven weer open. De Finse krijgsmacht vond geen bevestigde schendingen van het luchtruim. Het incident bleek loos alarm. De bestuurlijke blinde vlek die zichtbaar werd, was dat niet.

Vier landen, vier improvisaties

In dezelfde week verstuurde Letland regionale cellbroadcastwaarschuwingen nadat drie Oekraïense drones op 7 mei het Letse luchtruim waren binnengekomen, waarvan er twee neerstortten bij Rēzekne. Een daarvan raakte lege olietanks. Estland stuurde alleen plaatselijke waarschuwingen naar de provincies Võru en Ida-Viru en trok die enkele uren later weer in. Polen liet gevechtsvliegtuigen opstijgen en zette luchtverdediging op de grond in verhoogde staat van paraatheid, maar informeerde het publiek niet.

Elke regering kon haar keuze verdedigen. Bij elkaar laten die keuzes vooral een lacune zien: de NAVO heeft geen gezamenlijke procedure voor een drone van een bondgenoot die in het luchtruim van een ander bondgenootschap belandt. De doelwitdoctrine van de alliantie deelt objecten in twee categorieën in: vijandig of vriendelijk. Een Oekraïense drone die door Russische storing afdwaalt, past in geen van beide. Bovendien gelden de NAVO-inzetregels niet voor nationale strijdkrachten die op eigen grondgebied optreden. Daardoor improviseert elk land alleen.

Het waarschuwingssysteem was er niet klaar voor

De Finse 112 Suomi-app, waarop ongeveer twee miljoen gebruikers vertrouwen, haperde precies op het kritieke moment. De eerste gevarenmelding kwam door. Het bericht dat het gevaar was geweken bereikte veel gebruikers pas na één tot twee uur, omdat de app een internetverbinding nodig heeft om te verversen. Cell broadcast, het door de EU voorgeschreven systeem dat waarschuwingen rechtstreeks via zendmasten verstuurt zonder app, had volgens de Europese telecomregels in juni 2022 in alle lidstaten moeten werken. Bij oplevering zal Finland bijna zes jaar te laat zijn. Het systeem is pas eind 2027 klaar.

Duitsland, dat cell broadcast invoerde na de watersnood in het Ahrtal in 2021, bereikt inmiddels 97% van de bevolking via ten minste één waarschuwingskanaal. Letland gebruikte op 7 mei wel cell broadcast, maar inwoners van Rēzekne kregen de waarschuwing 70 minuten nadat de drone al was neergestort. De EU kan deadlines vastleggen. Zij kan lidstaten niet dwingen ze ook te halen.

Politieke schade volgt de kaart

De Letse premier Evika Siliņa stapte op 14 mei op nadat zij op eigen gezag haar minister van Defensie had ontslagen zonder diens partij te raadplegen. Daarmee viel de regeringscoalitie uiteen. De drone-incidenten zetten de confrontatie in gang, maar de diepere oorzaak was een breuk in de coalitiediscipline die door de crisis zichtbaar werd (la.lv, Le Monde). In Estland eiste minister van Defensie Hanno Pevkur publiekelijk dat Oekraïne "kill switches" installeert, automatische zelfvernietigingsmechanismen die drones uitschakelen zodra zij van hun geprogrammeerde koers afwijken. Finland formuleerde het botter: minister van Defensie Häkkänen zei tegen Kyiv dat gebruik van het Finse luchtruim "strikt verboden is. Absoluut verboden".

De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Sybiha schreef alle afwijkingen toe aan doelbewuste Russische elektronische oorlogsvoering en bood aan veiligheidsexperts naar de Baltische hoofdsteden te sturen.

Haast om het gat te dichten

Aan de hardwarekant volgen de reacties snel. Rheinmetall en Deutsche Telekom kondigden vier dagen voor het alarm in Helsinki een gezamenlijk civiel dronedetectieproject aan, waarbij zendmasten worden gebruikt als passieve radarsensoren. De NAVO begon in Roemenië met tests voor dronebestrijding onder Operation Eastern Sentry. De Boekarest Negen, de groep van negen NAVO-landen aan de oostflank, riep tijdens de top in mei op tot gebundelde luchtverdediging.

Die initiatieven richten zich allemaal op detectie en onderschepping. Ze lossen het doctrinaire probleem niet op: als een drone van een bondgenoot je grens overgaat, wie bepaalt dan wat het object is en wat er daarna gebeurt? De opkomende European Drone Defence Initiative van de NAVO mikt op volledige operationele inzetbaarheid in 2027-2028, maar kijkt vooral naar vijandige drones. Niet naar de dubbelzinnige derde categorie waarmee vier landen deze maand al te maken kregen. De vraag is of de doctrine sneller wordt bijgewerkt dan de volgende drone een leeg veld mist.