Vijf EU-landen sluiten asielgrenzen

Van de Finse grens met Rusland, via de Baltische grens met Belarus, tot de Duitse Schengencontroles: vijf EU-lidstaten beperken inmiddels wie aan hun grens asiel kan aanvragen. De Poolse Sejm stemde voor een verlenging van de asielbeperkingen aan de grens met nog eens 60 dagen, de nieuwste verlenging van maatregelen die in 2025 voor het eerst werden ingevoerd (RMF24, VisaHQ News). Warschau ziet de route niet als gewone migratie, maar als een Belarussische hybride operatie. Litouwen, Letland en Finland hanteren vergelijkbare regimes aan hun oostgrenzen. Duitsland gebruikt juist aan de andere kant van het Schengengebied grenscontroles waarmee asielzoekers kunnen worden geweigerd.

Elk land gebruikt daarvoor een ander juridisch instrument. Onderlinge coördinatie is er niet. En geen enkele EU-instelling heeft publiekelijk beoordeeld of deze regimes nog binnen het Europees recht passen.

De oostgrens

De Baltische staten laten zien hoe tijdelijke crisismaatregelen kunnen uitgroeien tot een vast bestuursmodel.

Litouwen behandelt grenshandhaving als zelfverdediging tegen een Belarussische hybride aanval. Volgens LRT stuurden grenswachten in 2026 tot begin juli 888 irreguliere migranten terug. Sinds het begin van de crisis in 2021 gaat het om meer dan 25.000 mensen. Door een voortgezette noodtoestand beschikken de grensdiensten over ruimere bevoegdheden om toegang te weigeren zonder de gebruikelijke asielprocedure.

Letland heeft de noodaanpak inmiddels omgezet in routinebestuur. Het land verlengt de verscherpte grensmaatregelen tot eind 2026 en trekt nog eens €1,7 miljoen uit om ze vol te houden (1188.lv). In 2025 hield Letland 12.046 pogingen tot grensoverschrijding tegen, terwijl 31 mensen op humanitaire gronden werden toegelaten (BB.lv). Het juridische kader loopt via grensbeveiligingswetgeving, niet via de asielprocedure. Daardoor verschuift het uitgangspunt van het systeem: niet het horen van een asielverzoek staat voorop, maar het tegenhouden van grenspassages.

Finland heeft meer waarborgen ingebouwd dan zijn buren. De tijdelijke grenswet maakt het mogelijk mensen aan de Russische grens terug te sturen wanneer de regering vaststelt dat een vijandige staat migratie inzet als drukmiddel. Wel gelden tijdslimieten en uitzonderingen voor kinderen, mensen met een handicap en iedereen die marteling of de dood riskeert (Finlex, Eduskunta). Amnesty Finland stelt dat de wet desondanks internationale verplichtingen schendt, omdat weigering het startpunt wordt en individuele beoordeling pas daarna komt (Amnesty Finland).

Duitsland controleert dezelfde grens van de andere kant

Dezelfde veiligheidslogica is van de buitengrens naar de binnengrenzen van de EU geschoven. Berlijn controleert sinds september 2024 alle landgrenzen. Sinds mei 2025 kunnen mensen die daar asiel aanvragen bij die controles worden geweigerd. Minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt stelt dat de maatregelen meer dan 32.000 illegale binnenkomsten hebben voorkomen (Deutschlandfunk, DW).

Duitse rechters hebben daar grenzen aan gesteld. De bestuursrechter in München oordeelde in 2025 dat meerdere controles onrechtmatig waren, omdat feitelijk permanente controles niet kunnen doorgaan voor tijdelijke uitzonderingen op Schengen, het stelsel dat normaal vrij verkeer over de binnengrenzen mogelijk maakt (Tagesschau). Polen voerde vanaf juli 2025 controles aan dezelfde grens in (Auswärtiges Amt). Beide landen controleren nu dezelfde grens van twee kanten, omdat geen van beide erop vertrouwt dat gewoon Schengenverkeer het risico nog kan beheersen.

Wie controleert de uitzondering?

Het EU-Migratie- en Asielpact van 2024 gaf lidstaten een formele juridische basis om de toegang tot asiel te beperken wanneer een vijandige actor migratie als wapen inzet, een categorie die in Brussel "instrumentalisering" heet (Verordening (EU) 2024/1359). Maar het pact gaat uit van tijdelijke, voorwaardelijke afwijkingen van de normale regels. Het is geen vergunning om toegang tot asiel dicht te draaien. EU-recht verplicht lidstaten nog steeds om mensen aan de grens een beschermingsverzoek te laten indienen en dat individueel te beoordelen (Richtlijn 2013/32/EU). Het Hof van Justitie van de EU heeft Hongarije overigens al veroordeeld omdat het asieltoegang in de praktijk onmogelijk maakte (HvJ EU C-808/18).

Het verschil tussen rechtmatige crisismaatregelen en terugsturen zonder reële kans op bescherming zit in gegevens die niemand openbaar heeft gemaakt: hoeveel mensen onder de Poolse beperkingen asiel wilden aanvragen, hoeveel van hen een individuele beoordeling kregen, en hoeveel mensen via kwetsbaarheidsuitzonderingen toch werden toegelaten. Vijf lidstaten bouwen nu elk hun eigen antwoord op dezelfde vraag. De Europese Commissie kan deze regimes moeilijk blijven behandelen als losse nationale uitzonderingen nu ze samen een regionaal grensmodel vormen.