E5 wil regie over Europese veiligheid

Op 24 juni 2026 kwamen de leiders van Frankrijk, Duitsland, Italië, Polen en het Verenigd Koninkrijk in Berlijn bijeen om hun lijn over Europese veiligheid af te stemmen vóór de NAVO-top in Ankara op 7 en 8 juli. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte schoof per video aan vanuit Washington, waar hij net Donald Trump had gesproken (Bundesregierung, Euronews). Daarmee veranderde de E5, een zelfgekozen club van Europa's vijf grootste militaire machten zonder formele status binnen EU of NAVO, voor het eerst van een overleg tussen ministers van Defensie in een leidersformat. Berlijn was een poging van vijf hoofdsteden om de regie over Europese veiligheid naar zich toe te trekken. Tegelijk liet de bijeenkomst zien dat zij onder "een sterker Europa" niet hetzelfde verstaan.

Vijf vlaggen, drie visies

De gezamenlijke verklaring ging over defensie-uitgaven, industriële samenwerking en steun aan Oekraïne (Elysée, UK Government). De formuleringen waren eensgezind. De politiek eronder was dat minder.

Bondskanselier Friedrich Merz organiseerde de top om vóór Ankara tot een gezamenlijke lijn te komen. Hij wilde ook het oude E3-patroon doorbreken, waarin Parijs, Berlijn en Londen de Europese veiligheidsagenda onderling beheerden, door Rome en Warschau erbij te halen. Beide landen hadden immers bezwaar gemaakt tegen hun uitsluiting (Le Figaro, Deutschlandfunk).

Binnen die consensus liggen drie duidelijke tegenstellingen. Duitsland wil dat Europa meer doet binnen de NAVO, niet daarbuiten: meer geld en meer eenheden, ingebed in bestaande bondgenootschappelijke structuren. Frankrijk aanvaardt die lijn publiekelijk, maar ziet E5 ook als instrument voor Europese zeggenschap over de defensie-industrie en over de vraag wie militair kan optreden, en onder welk bevel. Polen wil de Verenigde Staten vastzetten in de afschrikking aan de oostflank en onderhandelt over een permanente Amerikaanse basis op Pools grondgebied (DW). Italië heeft, zoals premier Giorgia Meloni het neerzette, een eenvoudiger doel: aan tafel zitten waar de besluiten vallen (Il Fatto Quotidiano).

E5 kan posities afstemmen, politieke signalen afgeven en druk zetten. Maar de NAVO vertaalt dat nog altijd naar bondgenootschappelijke planning, de VS houden cruciale capaciteiten als luchtverdediging en inlichtingen in handen, en defensiebedrijven bepalen uiteindelijk of industriële beloften worden geleverd. Die gezagsketen doet ertoe, omdat juist de meest ambitieuze test van Frans-Duitse samenwerking enkele weken voor Berlijn was vastgelopen.

De waarschuwing van FCAS

FCAS/SCAF, het gevechtssysteem van de volgende generatie dat bemande toestellen moest koppelen aan op afstand bestuurde drones, liep stuk omdat Dassault en Airbus het nooit eens werden over zeggenschap over ontwerp, intellectueel eigendom en export (The Guardian, ICDS). Die mislukking is het scherpste tegenbewijs bij de samenwerkingsretoriek rond E5. Berlijn en Parijs kunnen het eens worden over een topverklaring. Over wie het vliegtuig bouwt, lukte dat niet.

De EU heeft geld vrijgemaakt om gezamenlijke aanbesteding aan te jagen. Het SAFE-instrument, Security Action for Europe, biedt tot € 150 miljard aan defensieleningen, met regels die Europese herkomst van onderdelen vereisen (European Commission). Alleen lost geld het FCAS-probleem niet op. Gezamenlijke productie hangt nog steeds af van nationale regeringen en bedrijven die moeten afspreken wie waarover zeggenschap krijgt. Volgens berichtgeving hadden 19 staten SAFE-middelen aangevraagd, maar waren slechts drie operationele regelingen afgerond (Euperspectives).

Wat de VS daadwerkelijk doen

Ruttes route van Washington naar Berlijn was bewust gekozen. Hij hield bondgenoten voor dat Europese NAVO-landen en Canada in 2025 meer dan $90 miljard extra hadden uitgegeven ten opzichte van het jaar ervoor (Atlantic Council). Ook bevestigde hij dat de Verenigde Staten sommige toegezegde bijdragen aan NAVO-planning hadden verlaagd, en dat Europeanen al delen van dat gat opvulden (NATO).

Rutte bemiddelt in een praktische ruil: Europa betaalt meer en doet meer om de Amerikaanse betrokkenheid te behouden. Publiek bewijs voor een bindende Amerikaanse garantie op specifieke troepen, capaciteiten of operationele steun is er echter niet (Politico). Artikel 5, de wederzijdseverdedigingsclausule van de NAVO, staat juridisch nog overeind. Het risico is niet dat Washington het verdrag verscheurt. Het risico is dat Washington traag, beperkt of onder eigen voorwaarden handelt: door besluiten over basering uit te stellen, voorraden niet vrij te geven of voorwaarden te verbinden aan Patriot-inzet.

De afwezigheid van Spanje laat de nieuwe rangorde zien. Madrid is de vierde economie van de EU, maar E5 selecteert op militair gewicht en nabijheid tot de dreiging aan de oostflank, niet op institutionele positie binnen de EU (Antena 3, Euronews Spain). Die regel gaat bepalen welke landen invloed krijgen op NAVO-planning en welke dreigingsperceptie overheerst.

De top in Ankara over twee weken moet uitwijzen of E5-coördinatie leidt tot bondgenootschappelijke toezeggingen. De moeilijkere vraag is of vijf hoofdsteden een Europese pijler kunnen bouwen, met Europeanen die meer van de militaire NAVO-last dragen, zolang zij het niet eens worden over wie de wapens ontwerpt.