Vijf Talibanfunctionarissen krijgen EU-visa

Brussel probeert Afghanen zonder verblijfsrecht terug te sturen zonder de Talibanregering te erkennen. Daar zit de ongemakkelijke ruil achter de berichtgeving van de NOS dat België eendagsvisa heeft afgegeven aan vijf Talibanvertegenwoordigers, die worden verwacht voor gesprekken met de Commissie over afgewezen Afghaanse asielzoekers. In openbare Belgische of EU-registers is dat detail niet terug te vinden. Maar het probleem dat erachter zit, is wel reëel: voor terugkeer zijn documenten nodig, toegang tot de luchthaven en aanvaarding bij aankomst. Die knoppen zitten nu in handen van de Taliban.

De visadeur

Sinds de Raad in 2021 de EU-lijn over Afghanistan vastlegde, staat de EU contact met Talibanfunctionarissen toe zonder formele erkenning. Op papier is dat een keurige scheiding. Bij uitzettingen wordt die scheiding al snel minder netjes. Een terugkeervlucht vertrekt immers niet op basis van juridische fictie; in Kabul moet iemand de uitgezette persoon ontvangen.

De Belgische rol zou, als het NOS-verhaal klopt, beperkt maar politiek gevoelig zijn. Onder de Europese Visumcode bepaalt België wie voor zo'n kort verblijf zijn grondgebied mag betreden. Artikel 25 maakt in uitzonderlijke gevallen een visum mogelijk dat alleen voor beperkt grondgebied geldt.

Daarmee is de zaak overigens niet automatisch geregeld. Staat een van de delegatieleden op de VN-sanctielijst voor de Taliban, dan moet België de reis ook nog binnen de VN-procedure voor een uitzondering op het reisverbod passen. Een kort visum volstaat dan niet.

Gesprekken zijn geen akkoord

De Commissie kan een kanaal openen. Zij kan de EU niet zelfstandig binden aan een terugnameakkoord met de Taliban. Het EU-recht biedt ruimte om afspraken over terugkeer te verkennen, maar formele internationale akkoorden lopen nog altijd via de verdragsprocedure, waaronder artikel 79, lid 3 en artikel 218.

Die machtsverdeling doet ertoe omdat regeringen onder druk staan om te laten zien dat afgewezen asielaanvragen ook echt kunnen eindigen in vertrek. Duitsland laat de grens zien. Berlijn zette in augustus 2024 28 Afghaanse mannen uit naar Kabul, volgens de autoriteiten veroordeelde criminelen, op een vlucht die naar verluidt via Qatar was geregeld (PBS/AP, Al Jazeera). Reuters meldde later dat Duitsland belangstelling heeft voor rechtstreekse gesprekken met de Taliban.

Tot nu toe is het patroon smal, bemiddeld en juridisch kwetsbaar. Regeringen kunnen strengere terugkeer beloven. Om die ook uit te voeren, hebben zij een tegenpartij nodig die zij juist niet willen legitimeren.

Oostenrijk heeft eveneens gepleit voor het openhouden van terugkeeropties naar Afghanistan, onder meer in de oproep uit 2021 waarover Reuters berichtte. In het EU-voorzitterschapsprogramma van Denemarken staan terugkeer en samenwerking met landen buiten de EU hoog op de gepubliceerde prioriteitenlijst. België, als gastland, krijgt de directe controle op visa, sancties en de vraag of contact toch te veel op erkenning begint te lijken.

De rechtsgrens

Geen vergadering in Brussel verandert het verbod om iemand terug te sturen naar ernstig gevaar. De Europese Terugkeerrichtlijn verplicht lidstaten het non-refoulementbeginsel te respecteren: mensen mogen niet worden teruggestuurd naar gevaar. Het Handvest verbiedt verwijdering wanneer een ernstig risico bestaat op foltering of onmenselijke behandeling.

Rechters kunnen uitzettingen nog altijd per zaak tegenhouden. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens maakte die bescherming onder artikel 3 absoluut in Saadi tegen Italië. De huidige EUAA-richtsnoeren over Afghanistan wijzen nog steeds groepen aan die ernstig risico lopen. Amnesty en Human Rights Watch beschrijven tegelijk zware repressie door de Taliban, vooral tegen vrouwen en meisjes.

Contact is geen erkenning. De open vragen zijn concreter: wie kwam België binnen, op welke visum- en sanctiebasis, en is er gezocht naar een verstandhouding over terugkeer? Europa’s terugkeerbeleid botst op de macht van de Taliban. Het gevoeligste deel daarvan speelt zich mogelijk buiten het publieke zicht af.