Vier EU-landen willen Oekraïnelening

De EU sluist al twee jaar de winsten op bevroren Russische staatsactiva door naar Oekraïne. Zweden, Nederland, Spanje en Polen willen nu verder gaan: gebruik de € 210 mld aan onderliggende reserves als dekking voor nieuwe Oekraïnefinanciering (Reuters, Kyiv Independent). Het verschil tussen rendement en hoofdsom bepaalt hier de hele politieke discussie.

Het rentegeld loopt al. Tot dusver heeft de EU € 8 mld naar Kyiv overgemaakt, met in augustus de laatste tranche van € 1,4 mld (EEAS). De reserves zelf blijven juridisch geblokkeerd onder de EU-sanctieregels, maar als eigendom zijn ze ongemoeid gelaten (Eur-Lex, Council Regulation 2022/334). In hun brief vragen de vier regeringen de Commissie om "nieuwe opties" te bekijken voor het mobiliseren van die reserves. Omdat de winststroom al is toegewezen, kan dat in de praktijk alleen over de hoofdsom gaan.

Het gat dat de winsten niet dichten

De vier regeringen vragen niet om confiscatie. De meest voorzichtige lezing van hun brief is smaller: ontwerp een lening- of onderpandconstructie die steunt op de bevroren reserves, zonder ze formeel af te pakken (Euronews, El País). Maar ook zo'n zachtere variant zou de EU over een grens trekken die zij tot nu toe bewust heeft vermeden.

De rekensom verklaart de timing. De jaarlijkse meevallers uit de bevroren activa liggen volgens een rapport van de Franse Senaat rond € 2,5 mld tot € 3 mld, en elke renteverlaging van de ECB drukt dat bedrag verder. Tegenover een door de Commissie geraamde financieringsbehoefte van € 90 mld voor Oekraïne tot eind 2027 (Tagesschau) schiet een dalende rentestroom tekort. De redenering is helder: Rusland veroorzaakte de schade, dus Russische geblokkeerde reserves moeten een groter deel van de rekening dragen voordat Europese belastingbetalers dat doen.

Wie beslist, en wie draagt het risico

De bevoegdheidsketen is hier bepalend. De Commissie kan financiële opties uitwerken, maar de lidstaten beslissen. Voor buitenlands beleid geldt unanimiteit, waardoor één land de zaak kan blokkeren. Dat geeft België buitenproportioneel veel gewicht, omdat ongeveer € 193 mld van de bevroren activa bij Euroclear staat, de in Brussel gevestigde centrale effectenbewaarinstelling (Trends-Tendances).

België steunt Oekraïne, maar wil het juridische en financiële risico niet alleen dragen. Le Monde meldde ongeveer 200 juridische procedures tegen Euroclear en negen arbitragemeldingen tegen België zelf (Le Monde). Rusland zet de effectenbewaarinstelling bovendien al rechtstreeks onder druk (Boursorama/AFP). Duitse juridische commentaren waarschuwen dat zelfs niet-afdwingbare uitspraken van Russische rechtbanken het vergeldingsrisico vergroten voor Europese activa die in Rusland worden aangehouden (beck-aktuell).

Zweden heeft aangeboden zijn deel van Belgische garanties te dekken (SVT). Nederland bood tijdens de mislukte poging in december om tot een door activa gedekte constructie te komen ongeveer € 14 mld aan garanties (NOS). België blokkeerde die constructie, waarna het debat werd geparkeerd.

Parijs en Berlijn trekken de grenzen

Frankrijk en Duitsland steunen het spoor waarbij alleen de winsten worden gebruikt en zien wel de aantrekkingskracht van bredere financiële constructies. Formele confiscatie van soeverein eigendom accepteren zij niet. De Bundestag verwierp een motie van de Groenen om bevroren activa volledig beschikbaar te maken voor Oekraïne (Bundestag). Een commissie van de Franse Senaat koppelde steun aan strikte naleving van het internationaal recht en aan behoud van het vertrouwen van beleggers in activa die in euro's luiden (Sénat).

Samen beperken Parijs en Berlijn daarmee de speelruimte van de Commissie. Elk werkbaar plan moet drie dingen doen: de reserves juridisch op naam van Rusland laten staan, België beschermen tegen eenzijdige aansprakelijkheid en beleggers overtuigen dat Europa buitenlandse reserves niet als politiek instrument gaat behandelen. Geen enkel bestaand voorstel voldoet aan alle drie voorwaarden.

De vier ondertekenaars hebben het gat benoemd tussen wat Oekraïne nodig heeft en wat het winstmodel oplevert. Het antwoord dat zij nog niet hebben gegeven, en dat België, Frankrijk en Duitsland nu zullen eisen, is wie Euroclear schadeloos stelt, wie Russische vergelding opvangt en wie de constructie garandeert als een toekomstige EU-Raad besluit de sancties op te heffen en de reserves moeten worden teruggegeven. Zolang die antwoorden niet zijn ondertekend, blijft de € 210 mld waar zij is.