Vier patiënten vinden voorwerpen na ooggentherapie

Met een injectie voor gentherapie, een lichtstimulerende bril en begeleide oefening leerden mensen met een erfelijke oogziekte voorwerpen voor zich te zien en te lokaliseren. Bij een onderzoek onder tien mensen met vergevorderde retinitis pigmentosa gingen vier van de acht deelnemers die de voorwerptests afmaakten vooruit (IFLScience). De resultaten verschenen op 7 oktober in de New England Journal of Medicine. Ze breiden een techniek, die eerder bij één man was beschreven, uit naar een kleine groep (NEJM-artikel).

Met de bril vonden sommige deelnemers ook een deuropening of volgden ze een lijn op de vloer. Hoeveel mensen die opdrachten uitvoerden, vermelden de onderzoekers niet (persbericht van het onderzoeksteam). Het zijn bescheiden vaardigheden. Voor mensen die eerder nauwelijks meer dan licht waarnamen, zijn het toch nieuwe mogelijkheden.

De boodschappers leren zien

Een gezond oog werkt als volgt. Achter in het oog vangen staafjes en kegeltjes licht op, ongeveer zoals de sensor in een digitale camera. Retinitis pigmentosa tast deze cellen in de loop van jaren aan.

Verderop in de signaalketen zitten ganglioncellen: zij geven signalen door van het oog naar de hersenen. Deze cellen kunnen de lichtgevoelige cellen overleven (artikel in Nature Medicine uit 2021). Ze werken nog wel, maar hebben niets meer om door te geven.

De injectie geeft deze boodschappers een nieuwe taak. Een onschadelijk, aangepast virus bezorgt de ganglioncellen genetische instructies om een lichtgevoelig eiwit aan te maken. Met dat eiwit kan licht de cellen rechtstreeks activeren. De verdwenen fotoreceptoren worden zo overgeslagen.

Het defecte gen dat de blindheid veroorzaakte, blijft onaangeroerd. Daarom hopen onderzoekers dat deze aanpak kan helpen bij uiteenlopende mutaties. Die gedachte ligt ook ten grondslag aan andere gentherapieën voor het netvlies die niet op één specifieke genetische fout zijn gericht (overzicht van gentherapieën voor het netvlies). Tien deelnemers kunnen die brede toepasbaarheid overigens niet aantonen.

De bril levert het lichtsignaal waarop de behandelde cellen reageren; onder begeleiding oefenden de deelnemers ermee (NEJM-artikel). Het Franse bedrijf GenSight sponsorde het onderzoek. De deelnemers hadden een relatief goed behouden laag ganglioncellen (studie in het register).

Twee verschillende meetlatten

Het onderzoek mat verbetering op twee manieren. Die beantwoorden verschillende vragen.

De eerste maat was lichtgevoeligheid: hoe zwak licht iemand nog kan waarnemen. Zeven van de tien deelnemers gingen vooruit; zes haalden een drempel die de onderzoekers vooraf hadden vastgesteld als klinisch betekenisvolle verbetering (IFLScience). Die drempel meet of iemand licht kan waarnemen. Over functioneren in het dagelijks leven zegt hij weinig.

De tweede meetlat bestond uit opdrachten met voorwerpen: vaststellen of er iets op een tafel voor iemand ligt en aanwijzen waar het is. Bij vier van de acht deelnemers die deze tests uitvoerden, was sprake van verbetering. Dat resultaat komt dichter bij praktisch bruikbaar zicht. Niemand kreeg normaal zicht terug, kon tekst lezen of gezichten herkennen.

De uitkomst bouwt voort op eerder onderzoek. In 2021 meldde hetzelfde onderzoeksprogramma dat één man met zijn behandelde oog en de bril voorwerpen kon waarnemen, lokaliseren, tellen en aanraken. Zonder de bril lukte hem dat niet (artikel in Nature Medicine uit 2021). De nieuwe studie voegt gegevens van meer deelnemers toe en laat zien dat het effect niet tot één persoon beperkt bleef.

Eerst stond veiligheid voorop

Dit was een vroege studie, met veiligheid als voornaamste doel. De meeste ooggerelateerde bijwerkingen waren mild of matig (persbericht van het onderzoeksteam). Eén ernstig voorval deed zich direct na een injectie voor en was binnen enkele minuten voorbij.

De onderzoeksopzet beperkt wat de resultaten over zicht aantonen. Iedere deelnemer kreeg de behandeling; er was geen loting en geen controlegroep met onbehandelde of geblindeerde deelnemers (studie in het register). Zonder zo’n vergelijking is het lastig het effect van de behandeling te onderscheiden van oefening, motivatie of toeval.

Het register vermeldt oktober 2027 als einddatum van de studie (studie in het register). Voorlopig gaat het om onderzoeksresultaten; een behandeling is nog niet beschikbaar. De studie liet zien dat sommige mensen met vergevorderde retinitis pigmentosa met hulp van de bril beperkt voorwerpen konden opsporen. Het ging om een kleine studie zonder controlegroep. Of dit kan uitgroeien tot zicht dat in het dagelijks leven bruikbaar is, moeten GenSight en zijn partners met een groter, gecontroleerd onderzoek aantonen.