Frans-Duits gevechtsvliegtuig strandt

De val van FCAS/SCAF laat Europa achter met een groter probleem dan alleen een ontbrekend gevechtsvliegtuig. Het project moest een bemande New Generation Fighter verbinden met drones en een gedeelde gevechtscloud, het digitale zenuwstelsel van toekomstige luchtmachtoperaties (The Guardian, The Straits Times). Het liep vast omdat Frankrijk en Duitsland nooit overeenstemming bereikten over de vraag wie de kerntechnologie zou controleren.

De strijd ging over zeggenschap

Parijs, Berlijn en Madrid waren het over de grote lijn eens: Europa had een toekomstig luchtgevechtssysteem nodig dat vliegtuigen, sensoren, drones en data met elkaar kon verbinden. De strijd begon zodra die ambitie moest worden vertaald in technische leiding, octrooirechten, exportvrijheid en militaire doctrine.

Het programma verdeelde het werk tussen nationale regeringen en industriële "pijlers". Dassault kreeg de leiding over het gevechtsvliegtuig, Airbus kreeg grote rollen bij onbemande begeleidingssystemen en de gevechtscloud, terwijl Spanje via Indra en andere bedrijven instapte (The Aviationist). Op papier leek dat evenwichtig. In de praktijk werd het toestel zelf de spil waar al het andere omheen draaide.

Daarna botsten Dassault en Airbus over de vraag wie de bouw, ontwerpkeuzes, werkverdeling en intellectuele eigendom van de New Generation Fighter zou bepalen (Le Figaro, Avio Space). Toen dat conflict eenmaal vastzat, ontbrak in de politieke structuur een scheidsrechter met genoeg gezag om een oplossing af te dwingen.

De Franse positie heeft een duidelijke strategische logica. Gevechtsluchtvaart raakt aan nucleaire inzet, vliegdekschipoperaties, wapenexport en het voortbestaan van Dassault als volwaardig ontwerphuis voor militaire vliegtuigen. De Duitse positie weegt overigens ook zwaar. Als Berlijn een groot deel van de Europese herbewapening betaalt, zal de Duitse industrie zich niet willen laten opsluiten in een ondergeschikte rol binnen een Frans geleid toestel.

Brussel kon samenwerking financieren, niet bevelen

Het Europees Defensiefonds kan onderzoek en ontwikkeling steunen, maar het kan niet bepalen wie de architectuur van een gevechtsvliegtuig bezit of wie de export controleert (EU regulation). De Commissie kan via haar defensieagenda gezamenlijke aanbestedingen en industriële paraatheid stimuleren, maar zij kan Dassault en Airbus niet tot één bevelsketen samenvoegen (Commission defence agenda).

Voor EDIP, het voorgestelde European Defence Industry Programme, geldt dezelfde grens. Het programma moet de Europese defensie-industrie versterken en gezamenlijke inkoop aanmoedigen, maar het verdeelt geen FCAS-octrooien en benoemt ook geen supranationale hoofdaannemer (EDIP proposal). Het defensieparaatheidsakkoord van het Parlement kan vergunningen en aanbestedingen versnellen, maar laat de kern van de ontwerpbevoegdheid nog steeds bij staten en bedrijven liggen (European Parliament).

Daar ligt de les voor Europese defensie-integratie. EU-geld kan samenwerking belonen en wrijving verminderen. Het kan de soevereiniteitsvragen in een strategisch wapensysteem niet laten verdwijnen: wie ontwerpt het, wie verkoopt het, wie slikt vertragingen, en wiens luchtmacht krijgt voorrang?

De machtspositie verschuift

Frankrijk kan nu Dassaults ontwerpbevoegdheid en exportvrijheid beschermen, maar een nationalere route zet meer druk op de Franse begroting. Parijs blijft bovendien zitten met de operationele problemen die in Franse luchtmachtdebatten al waren benoemd: stealth, het uitschakelen van vijandelijke luchtverdediging en genoeg toestellen voor oorlogvoering met hoge intensiteit (Ifri).

Duitsland krijgt opties, geen vliegtuig. Airbus en Duitse partners hebben Team Gen 6 gepresenteerd, een Duits georiënteerd alternatief rond luchtvaart-, motoren-, sensor- en raketbedrijven (Deutschlandfunk). Berlijn kan ook meer F-35's kopen, aansluiting zoeken bij GCAP, het Britse-Italiaans-Japanse Global Combat Air Programme, of een door Airbus geleid Europees spoor steunen (ZEIT).

Italië en Leonardo staan daardoor sterker met GCAP, omdat dat programma gestructureerd oogt terwijl FCAS onopgelost blijft. Edgewing, het gezamenlijke industriële vehikel van GCAP, geeft de bestaande partners al een gedeelde route voor ontwerp en ontwikkeling (Leonardo, BAE Systems). Duitse deelname zou gewicht toevoegen, maar ook meteen dezelfde vragen over werkverdeling en zeggenschap heropenen.

Aan de oostflank wordt het conflict anders gelezen. Polen heeft zijn eerste F-35's formeel geaccepteerd en heeft een groot deel van zijn aanschafbeleid gebouwd rond systemen die snel in NAVO-operaties passen (Euronews Poland). Voor Warschau en verschillende buurlanden telt capaciteit die arriveert zwaarder dan autonomie die blijft steken.

De open vraag is of Europa de lagen rond het mislukte vliegtuig nog kan redden. Een nieuw Frans-Duits dataproject voor luchtverdediging suggereert dat Parijs en Berlijn toch een deel van de gedeelde digitale architectuur willen behouden (Global Banking & Finance). Ook de gevechtscloud kan in een of andere vorm overleven, nu het vliegtuigspoor is mislukt (Onet).

FCAS is ingestort omdat Europa politieke symboliek op een project stapelde voordat Frankrijk en Duitsland de eigendomsregels hadden vastgelegd. Het volgende vlaggenschip krijgt dezelfde test. Het Frans-Duitse antwoord zal bepalen of Europese defensie-integratie wapens bouwt, of vooral discussies financiert over wie de leiding krijgt.