Frankrijk haalt Usmanov van EU-sanctielijst

Op 22 september verlengden de EU-landen hun sancties tegen Rusland met drie jaar, maar haalden ze miljardair Alisher Usmanov van de lijst (Council). Frankrijk drong aan op zijn schrapping, maar gaf geen openbare toelichting die specifiek op zijn zaak inging. Een dag later verleende Azerbeidzjan een gevangengenomen Fransman gratie. Die timing roept een vraag op waarop het beschikbare bewijs nog geen antwoord geeft.

Hoe één dreiging met een veto de lijst veranderde

Usmanov, een Russisch-Oezbeekse zakenman, stond op de EU-sanctielijst. Zo’n vermelding verplicht banken en bedrijven in alle lidstaten iemands tegoeden te bevriezen. De Raad van de EU, waar nationale regeringen afspraken maken over sancties, moet de vermeldingen geregeld verlengen. Daarvoor is unanimiteit nodig: elke regering kan de verlenging blokkeren.

Maandenlang probeerde Slowakije Usmanov en zijn mede-miljardair Mikhail Fridman van de lijst te krijgen, zonder succes. Op 11 september diende Frankrijk een eigen verzoek in, alleen voor Usmanov (Euronews).

Doordat twee regeringen hun instemming onthielden, liep de verlenging vast. De EU verlengde de sanctievermeldingen met slechts een week, terwijl Slowakije en Frankrijk voet bij stuk hielden (STVR).

De druk had effect. Het uiteindelijke besluit houdt de sanctievermeldingen voor bijna 3.000 personen en entiteiten van kracht tot 22 september 2029 (Council). Ook schrapt het enkele namen, onder wie Usmanov en Fridman (Le Monde).

Gratie de volgende dag, maar een onbevestigd verband

De president van Azerbeidzjan verleende op 23 september Martin Ryan gratie, een Fransman die sinds december 2023 vastzat (APA). Die avond maakte het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken bekend dat Ryan terug was bij zijn familie. Het verwelkomde de gratie als een humanitair gebaar en noemde Usmanov niet (TV5Monde).

Vóór het sanctiebesluit meldde Euronews dat diplomaten een afspraak schetsten: Azerbeidzjan zou twee Franse staatsburgers gratie verlenen in ruil voor het schrappen van Usmanov van de lijst (Euronews). Reuters citeerde daarnaast drie Europese diplomaten die zeiden dat Parijs Baku er achter gesloten deuren van had beschuldigd Usmanov in te zetten om Frankrijk onder druk te zetten over twee van zijn burgers (France 24).

Azerbeidzjan verwierp die lezing en geen van beide regeringen heeft een ruil bevestigd. De tweede Fransman, zakenman Anass Derraz, zat op 24 september nog in de gevangenis (BBC). Er zijn nooit voorwaarden bekendgemaakt; zijn detentie zegt op zichzelf dus niets over de vraag of er een afspraak was.

De toelichting die Frankrijk zijn partners verschuldigd is

De enige toelichting van Franse zijde kwam van een anonieme diplomaat in Parijs. Die noemde een concreet nationaal veiligheidsbelang en zei dat internationale partners Frankrijk over Usmanov hadden benaderd (Le Figaro).

Die toelichting steekt mager af tegen het dossier bij de rechter. In februari 2024 handhaafde het Gerecht van de Europese Unie de sanctievermelding van Usmanov. Het oordeelde dat hij een vooraanstaand zakenman was in sectoren die Rusland aanzienlijke inkomsten opleveren (EUR-Lex). Dat oordeel maakt het schrappen van zijn naam niet onrechtmatig: regeringen kunnen in onderling overleg iedere naam van de lijst halen. Het laat wél zien dat de oorspronkelijke onderbouwing van de sancties een rechterlijke toets doorstond.

De Estse minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna zei dat Parijs stevig had aangedrongen, maar geen uitvoerige toelichting had gegeven. Hij heeft Frankrijk gevraagd zijn afweging uiteen te zetten (ERR).

De verantwoordelijkheid om de druk op beide mannen voort te zetten, ligt nu bij de afzonderlijke lidstaten. Estland en Letland hebben eigen beperkingen opgelegd; Litouwen bereidt maatregelen voor (To Brief). Elk van deze landen moet nu eigen regels opstellen en handhaven. Die gelden alleen binnen de eigen grenzen. Banken elders in de EU zijn niet langer op grond van EU-regels verplicht de tegoeden van de twee mannen te bevriezen.

Wat vaststaat, is hoe de besluitvorming macht verdeelt. Frankrijk gebruikte een besluit waarvoor instemming van alle regeringen nodig was om een uitzondering op de EU-brede sanctielijst af te dwingen. Het heeft de andere regeringen en het publiek niet verteld welke dreiging die uitzondering rechtvaardigde. Of Ryans gratie daarmee verband hield, is niet bewezen. Alleen het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken kan uitsluitsel geven; het noemt het overleg in de Raad vertrouwelijk.