Brandstofsteun stopt bij olieprijs van $97

Duitsland, Spanje en Italië schaffen eind juni binnen enkele dagen van elkaar hun brandstofsubsidies af. Samen zijn die drie landen goed voor meer dan 40% van het bbp van de eurozone. Normaal gesproken is zo'n fiscale rem nog te verwerken. Nu valt hij samen met een olieprijs van meer dan 97 dollar per vat na nieuwe Iraans-Israëlische aanvallen (Al Jazeera), een groei in de eurozone die is teruggevallen tot 0,1% (Eurostat, CNBC) en een inflatie die is opgelopen tot 3,2% (Eurostat). De prijzen stijgen terwijl de economie vrijwel stilstaat. Daarmee schuift Europa verder richting stagflatie. Woensdag verhoogt de ECB, de centrale bank die de financieringskosten voor de twintig eurolanden bepaalt, vrijwel zeker opnieuw de rente. De markt rekent op een kans van 91%.

De werkelijke prijs van olie op 97 dollar

De Brentprijs van 97 dollar zegt te weinig over wat Europese raffinaderijen werkelijk betalen. De Straat van Hormuz, de smalle doorgang tussen Iran en Oman waar ongeveer 20% van de mondiale olie doorheen gaat, is al 100 dagen ontregeld. Schepen varen daarom om via Kaap de Goede Hoop, wat 10 tot 14 dagen extra op zee betekent. Premies voor oorlogsrisicoverzekeringen zijn sinds februari met meer dan 2.000% gestegen. Tegen de tijd dat ruwe olie Europese havens bereikt, ligt de geleverde prijs dus ruim boven het cijfer op de terminals.

Volgens het Institut Jacques Delors heeft de EU sinds eind februari 46 miljard euro extra uitgegeven aan de import van fossiele brandstoffen. Steunmaatregelen van overheden in 23 lidstaten voegden daar nog eens 16 miljard euro aan toe. De totale economische schade komt daarmee uit op ongeveer 60 miljard euro.

Bij gas is het probleem groter. De Europese gasopslagen zitten voor 40,8% vol, terwijl op 1 november een verplichte doelstelling van 80% geldt (AGSI+). Nederland, de belangrijkste gashub van Noord-Europa, staat op slechts 16,1%. Iraanse aanvallen op het Ras Laffan-complex in Qatar hebben 17% van de Qatarese lng-productie uitgeschakeld, naar schatting voor 3 tot 5 jaar. Die aanvoer keert dus niet voor de winter terug.

Drie landen, één week, geen afstemming

De Duitse verlaging van de brandstofaccijns met ongeveer 17 cent per liter loopt op 30 juni af. Benzine kost nu gemiddeld 1,92 euro en stijgt in één nacht naar ongeveer 2,09 euro. Ook Spanje laat op dezelfde dag de btw-verlaging op brandstof van 21% naar 10% aflopen; zonder verlenging wordt benzine ongeveer 29 cent per liter duurder. Italië halveerde zijn dieselsubsidie al op 6 juni, waardoor diesel boven 2,00 euro uitkwam.

Er bestaat geen EU-mechanisme dat deze afbouw coördineert. De begrotingsruimte die de Commissie op 3 juni verlengde, tot jaarlijks 0,3% van het bbp, geldt alleen voor structurele energie-investeringen zoals hernieuwbare energie en netverzwaring. Brandstofaccijnsverlagingen vallen er niet onder. Regeringen zitten daardoor vast in een onaangename lus: subsidies afbouwen jaagt de prijzen direct op, dat versterkt de argumenten voor nieuwe ECB-verhogingen, en die maken de druk op huishoudens weer groter.

Wie de rekening draagt

De verwachte renteverhoging van woensdag brengt de depositorente van de ECB, de rente die banken krijgen op hun nachtelijke tegoeden bij de centrale bank en die de bredere financieringskosten verankert, naar 2,25%. Maar één rente moet twintig verschillende economieën bedienen. In Duitsland bedraagt de inflatie 2,7%. In Griekenland liep die in april op tot 5,4%, met energieprijzen die 20,2% hoger lagen dan een jaar eerder. Bulgarije, de meest energie-intensieve economie van de EU, gebruikt per eenheid bbp drie keer zoveel energie als het gemiddelde van de eurozone. Daar bereikte de inflatie 7,0%.

De koopkracht daalt juist waar de klap het hardst aankomt. In Italië stegen de lonen met 2,1%, terwijl de prijzen met 2,9% toenamen: werknemers verdienen nominaal meer, maar kunnen elke maand minder kopen. Rabobank verwacht dat Nederlandse benzine tegen het einde van de zomer 2,82 euro per liter kan kosten als ruwe olie verder stijgt. In dezelfde raming piekt de gasprijs komende winter op 76 euro per megawattuur, ongeveer het dubbele van het huidige niveau.

De gasopslagen moeten in minder dan vijf maanden bijna verdubbelen, terwijl het vulseizoen in oktober afloopt. Bundesbankpresident Joachim Nagel zei het op 5 juni zonder omwegen: "Zelfs als de oorlog vandaag zou eindigen, is er al veel schade aangericht aan energie-infrastructuur en mondiale toeleveringsketens." De subsidies lopen intussen gewoon af. De winter begint over vijf maanden, en Europa's belangrijkste gasbuffer is halfleeg.