Duitsland riskeert €2,5 miljard voor goedkopere brandstof

Een Duitse automobilist die 50 liter benzine tankt, kan per tankbeurt hoogstens € 8,50 besparen. Dat is het plafond, niet het gegarandeerde bedrag. Op 18 september bereikten de federale regering en alle zestien deelstaatregeringen een akkoord over een verlaging van de Energiesteuer, de vaste accijns op iedere liter brandstof, met 14 cent (Bundesregierung, ZDF). Omdat ook btw wordt geheven over de prijs inclusief accijns, komt de totale besparing uit op ongeveer 17 cent per liter.

De rekening voor de overheid bedraagt naar schatting € 2,5 miljard aan misgelopen inkomsten. Berlijn en de deelstaten delen die kosten gelijk (Bundesregierung, ZDF). Het akkoord is overigens politiek, niet juridisch. De Bondsdag heeft nog geen wetsvoorstel aangenomen, er staat geen stemming gepland en de beoogde startdatum van 1 oktober blijft vooralsnog een voornemen (Bundestag).

De overheid betaalt de volledige rekening; automobilisten krijgen mogelijk niet de volledige korting

Zelfs na invoering komt de volledige 17 cent mogelijk niet terug in de pompprijs. Toen Duitsland in de zomer van 2022 een grotere accijnsverlaging doorvoerde, stelde het ifo Institute vast dat tankstations slechts een deel van de verlaging doorgaven (ifo Institute). Brandstofkosten, wisselkoersen en winstmarges van verkopers veranderen bovendien dagelijks. Daardoor is het effect van een belastingverlaging niet afzonderlijk vast te stellen. Het Duitse Bundeskartellamt, de mededingingsautoriteit die toezicht houdt op brandstofprijzen, heeft daar ook op gewezen (Bundeskartellamt).

Daar zit het scherpste probleem van het pakket. De overheid loopt hoe dan ook de volledige € 2,5 miljard mis. Als tankstations een deel van de verlaging in ruimere marges laten verdwijnen, krijgen automobilisten minder compensatie terwijl belastingbetalers de maatregel volledig financieren. Wie het niet-doorgegeven deel incasseert, profiteert; de overheidsbegroting betaalt in beide gevallen.

De compensatie per liter is bovendien evenredig aan het verbruik. Vervoerders, huishoudens met meerdere auto’s en mensen die ver naar hun werk rijden, ontvangen in euro’s het meest. Niet-automobilisten krijgen niets. De Franse Cour des comptes, de nationale rekenkamer, onderzocht een vergelijkbare algemene brandstofkorting van € 7,6 tot € 8 miljard. De conclusie was dat de regeling slecht gericht was: huishoudens met een hoger verbruik kregen een groter deel van het totaal (Cour des comptes).

Een star prijsplafond kan importeurs wegjagen

Het ambitieuzere deel van het pakket bestaat voorlopig nauwelijks op papier. Berlijn heeft de opdracht om uiterlijk in januari 2027 met de olie-industrie te onderhandelen over een tijdelijk prijsplafond, naar het voorbeeld van België of Luxemburg. Een maximumprijs, berekeningsmethode en toezichthouder zijn nog niet vastgesteld (Bundesregierung, BR).

De vormgeving is daarbij doorslaggevend. Bij een accijnsverlaging kunnen leveranciers blijven rekenen wat de brandstof kost; de overheid int alleen minder belasting. Een prijsplafond verandert die verhouding. Als de maximumprijs onder de inkoopprijs van de volgende liter komt te liggen, maakt ieder verkooppunt verlies. Importeurs sturen hun ladingen dan naar markten zonder plafond.

Hongarije koos voor zo’n vast plafond. In november 2021 bevroor het land de prijs van benzine en diesel op 480 forint per liter. Op het hoogtepunt van de prijzen in 2022 bespaarden automobilisten daardoor ongeveer 200 tot 300 forint per liter (ECB, AP). Maar importeren werd onrendabel. Er volgden limieten op het aantal liters, sluitingen van tankstations en lange wachtrijen. Hongarije schafte het plafond op 6 december 2022 af, waarna de prijzen onmiddellijk stegen.

Het Belgische model is minder riskant, omdat het de maximumprijs dagelijks aanpast aan een regionale groothandelsbenchmark. Zo blijven distributiemarges intact en worden winstmarges in de detailhandel begrensd (Le Monde). Het plafond stijgt wanneer de groothandelskosten oplopen. Dat is precies het moment waarop huishoudens bescherming nodig hebben.

Goedkopere Duitse brandstof trekt aankopen over de grens

Als de accijnsverlaging inderdaad in de pompprijs terechtkomt, merken buurlanden dat. Diesel kostte in Nederland op 18 en 19 september ongeveer € 2,81 per liter, tegenover circa € 2,47 in Duitsland (NRC). Nederlandse pomphouders in de grensstreek waarschuwden al voor klantenverlies (Gelderland). Iedere liter die over de grens wordt gekocht, verplaatst accijns- en btw-inkomsten.

Het pakket heeft dus wel een zekere budgettaire kostprijs, maar biedt automobilisten een onzekere besparing. Het prijsplafond dat het politieke debat domineerde, heeft nog geen berekeningsmethode. De belangrijkste conclusie is toch eenvoudig: Duitsland loopt € 2,5 miljard mis, ongeacht of automobilisten het volledige voordeel aan de pomp zien.