Duitslands 17-centbelofte is nog geen wet

De Duitse federale regering en alle zestien deelstaatregeringen zijn op 18 september akkoord gegaan met een tijdelijke verlaging van de brandstofbelasting. Het akkoord is politiek, niet juridisch. Er is geen wetsvoorstel gepubliceerd en de Bondsdag heeft nog niet gestemd (Tagesspiegel, ZEIT). Bondskanselier Friedrich Merz wil de verlaging op 1 oktober laten ingaan. Tot de Bondsdag de wet heeft aangenomen, merken automobilisten daar aan de pomp niets van.

De voorgestelde verlaging bedraagt 14 cent per liter Energiesteuer, de vaste accijns op elke liter brandstof. Omdat daarover btw wordt geheven, kan de maximale besparing aan de pomp uitkomen op ongeveer 17 cent per liter (Bundesregierung, Deutscher Bundestag). De maatregel loopt tot en met 31 december.

Zeventien cent is het maximum

Die 17 cent veronderstelt dat elk tankstation de volledige belastingverlaging doorgeeft aan automobilisten via lagere prijzen. De ervaring wijst erop dat dit niet gebeurt. Toen Duitsland in de zomer van 2022 een vergelijkbare accijnsverlaging invoerde, stelde het ifo Institute vast dat tankstations slechts een deel ervan doorgaven. Dat aandeel verschilde bovendien tussen benzine en diesel (ifo Institute).

Het verschil ontstaat doordat de pompprijs uit verschillende onderdelen bestaat: de groothandelsprijs van brandstof, transportkosten, de marge van het tankstation, accijns en btw. Een lagere accijns verlaagt dus maar één onderdeel. Raffinaderijen, distributeurs of tankstationhouders kunnen een deel van het verschil zelf houden zonder dat de automobilist dat direct merkt. Het Bundeskartellamt, de Duitse mededingingsautoriteit, houdt de brandstofprijzen in de gaten. De autoriteit erkent wel dat groothandelsprijzen, wisselkoersen en lokale concurrentie zich tegelijkertijd bewegen. Daardoor is een eenvoudige vergelijking van prijzen vóór en na de maatregel niet betrouwbaar (Bundeskartellamt).

Het veelbesproken prijsplafond staat nog verder van de werkelijkheid af. Het akkoord geeft Berlijn alleen de opdracht om vóór januari 2027 met de olie-industrie te onderhandelen over een tijdelijk mechanisme om prijzen te begrenzen. Een maximumprijs, berekeningsmethode, toezichthouder of wettelijke grondslag is er nog niet (BR).

Wie profiteert, wie betaalt

De tegemoetkoming geldt per verkochte liter, ongeacht het inkomen van de koper. Een huishouden dat weinig rijdt, bespaart weinig. Een logistiek bedrijf met een groot wagenpark bespaart veel meer. Wie niet rijdt, krijgt niets. De totale kosten bedragen naar schatting € 2,5 miljard aan misgelopen belastinginkomsten. Het grootste deel daarvan gaat naar degenen die de meeste brandstof kopen (Bundesregierung, Tagesschau).

De zestien deelstaatregeringen hebben afgesproken ongeveer de helft van die kosten te dragen, zo'n € 1,25 miljard. Dat gebeurt via een aanpassing van de verdeling van de btw-inkomsten tussen Berlijn en de deelstaten (Bundesregierung, ZDF).

Buurlanden zullen het effect merken

Omdat brandstofbelasting wordt geïnd op de plaats waar de brandstof wordt verkocht, verplaatst een Duitse prijsverlaging aankopen over de grens. Nederlandse benzine kostte op 18 september naar verluidt ongeveer € 2,71 per liter (Metro NL). Als Duitse tankstations de volledige verlaging doorgeven, kan het prijsverschil aan de Nederlands-Duitse grens groot genoeg worden om een korte omweg aantrekkelijk te maken voor automobilisten uit de grensstreek. In Tsjechië was brandstof onlangs aanzienlijk goedkoper dan in Duitsland (DW). De Duitse verlaging zou dat verschil verkleinen en sommige Duitse automobilisten kunnen verleiden weer in eigen land te tanken. In Luxemburg kostte benzine, E10 met het gebruikelijke ethanolgehalte van 10%, ongeveer € 1,79 (SWR). De Duitse maatregel maakt het prijsvoordeel van Luxemburg kleiner, maar laat het wel bestaan.

Of automobilisten hun tankgedrag daadwerkelijk aanpassen, hangt af van de afstand, reistijd en omvang van het prijsverschil. Hoe groot de verschuiving over de grens wordt, blijft onzeker. De prikkel is er wel. Tankstations in grensregio's van Nederland, België en Luxemburg hebben dat eerder gemerkt.

Het Duitse akkoord is tijdelijk, ongericht en onvolledig. De ingangsdatum hangt af van een stemming in de Bondsdag die nog niet is gepland. De besparing aan de pomp hangt af van het gedrag van concurrenten, terwijl de ervaring uit 2022 erop wijst dat dit gedrag de aangekondigde 17 cent zal uithollen. En het prijsplafond dat het politieke debat beheerste, is voorlopig niet meer dan een opdracht om gesprekken te beginnen. Vooralsnog staat alleen de ambitie vast.