Duitsland dicht pensioengat via de beurs

Tegenover iedere EU-inwoner van 65 jaar of ouder staan nu grofweg drie mensen in de werkzame leeftijd die het pensioenstelsel dragen (Eurostat). Die verhouding schuift richting twee (European Commission 2024 Ageing Report). De Duitse pensioencommissie reageert met het breedste hervormingspakket dat een grote EU-economie in jaren op tafel heeft gelegd. Het pakket combineert drie knoppen: een via de aandelenmarkt gefinancierde aanvulling op het wettelijke pensioen, een geleidelijke verhoging van de pensioenleeftijd en strengere regels voor vervroegde uittreding. Geen ander land neemt het Duitse ontwerp zomaar over. De rekensom is voor iedereen dezelfde.

Hoe het omslagstelsel vastloopt

De meeste Europese staatspensioenen rusten op een eenvoudige afspraak: werkenden betalen via premies de pensioenen van de gepensioneerden van nu. Dat werkt zolang er ruim meer premiebetalers dan pensioengerechtigden zijn. Wordt die verhouding smaller, dan moet het tekort ergens landen: bij hogere premies, lagere uitkeringen, langer doorwerken, meer arbeidsmigratie of grotere bijdragen uit de algemene begroting (European Commission 2024 Ageing Report).

Met de Duitse beursaanvulling probeert Berlijn aan die cirkel te ontsnappen. Werkenden bouwen tijdens hun loopbaan vermogen op financiële markten op, zodat hun pensioen niet volledig afhangt van het loonstrookje van de volgende generatie. Alleen ontstaat in de overgang een generatie die tussen twee systemen in zit. Iemand moet immers de huidige gepensioneerden blijven betalen, terwijl jongere werkenden een deel van hun premie of inleg naar marktsparen verschuiven (Eurostat, OECD). Een kapitaalgedekte pijler wist de demografische rekening dus niet uit. Zij verplaatst haar.

Zweden kent al een variant op deze splitsing: 16 procentpunt van de publieke pensioenpremie gaat naar het klassieke omslagstelsel, 2,5 procentpunt naar een kapitaalgedekt "premiepensioen" dat op markten wordt belegd (Pensionsmyndigheten). Voor Duitsland is de les beperkt. Een marktcomponent kan werken als kleine, strak bestuurde aanvulling op een sterk wettelijk pensioen. Maar de Zweedse rekenkamer vond ernstige gaten in de consumentenbescherming op het fondsplatform en waarschuwde dat meer fondskeuze niet vanzelf betere uitkomsten oplevert (Riksrevisionen).

Drie landen, drie manieren om de rekening op te vangen

Frankrijk verhoogde de pensioenleeftijd van 62 naar 64 jaar, stapsgewijs tot 2030 (Vie publique). De besparing voor de begroting hangt volledig af van de vraag of oudere werknemers ook echt aan het werk blijven. Van de 60- tot 64-jarigen werkte in 2023 slechts 39,7% (INSEE). Een hogere pensioenleeftijd zonder bijpassende banen schuift mensen vooral door naar de werkloosheidsuitkering.

Spanje koos eerder voor meer inkomsten dan voor later uittreden. Het Intergenerationeel Gelijkheidsmechanisme verhoogt geleidelijk de premies voor werkgevers en werknemers en bouwt zo een reservefonds op voor de jaren waarin de babyboomgeneratie massaal met pensioen gaat (OECD Pensions at a Glance). Werknemers en bedrijven betalen nu meer om het wettelijke pensioen later overeind te houden.

Italië heeft met 67 jaar al een van de hoogste pensioenleeftijden van Europa, maar opent steeds weer routes voor vervroegde uittreding die de besparing aantasten. De publieke pensioenuitgaven liggen rond 15% van het bbp, een van de hoogste niveaus in de EU (European Commission 2024 Ageing Report, OECD Pensions at a Glance).

Elk land heeft een andere knop gekozen. Geen enkel land komt onder de beperking uit. Werkenden, gepensioneerden, werkgevers en belastingbetalers kunnen niet allemaal tegelijk worden ontzien.

Wie de last draagt

Later met pensioen gaan en via markten opgebouwde aanvullingen pakken gunstig uit voor mensen met stabiel, goed betaald en fysiek licht werk. Zij kunnen langer doorwerken en decennialang rendement laten renderen. Voor werknemers in zware beroepen, mensen met onderbroken loopbanen door zorgtaken of mensen met een zwakke gezondheid geldt dat vaak niet (European Commission Pension Adequacy Report, Eurostat). Jonge werkenden dragen in elke overgang een dubbele last: zij betalen de pensioenen van nu en moeten tegelijk hun eigen vermogen opbouwen. Vermogensbeheerders winnen zodra meer pensioengeld naar markten stroomt. Daarmee worden fondsbestuur en kosten overigens vanzelf politiek.

De praktische vraag blijft liggen: kunnen mensen die langer moeten doorwerken ook werkelijk een baan vinden en behouden? Zolang de arbeidsparticipatie van oudere werknemers niet stijgt, dreigt een hogere pensioenleeftijd een pensioentekort om te zetten in een armoedeprobleem (OECD). Duitsland kiest waar de demografische rekening terechtkomt. Dat doet iedere Europese regering. De meeste zijn alleen nog minder ver met het hardop zeggen.