Griekenland wil Turkije-Libiëdeal wissen

Het belangrijkste grensconflict in het oostelijke Middellandse Zeegebied wordt niet uitgevochten met troepen aan een grens, maar met coördinaten op een zeekaart. Op 27 juli rondden Griekse en Libische delegaties in Athene een derde ronde technische gesprekken af over de vraag waar hun maritieme zones ten zuiden van Kreta elkaar raken (ERT, ProtoThema). De gesprekken zijn procedureel. De inzet is dat niet. Athene wil met Libië een maritieme grens afspreken die het Turks-Libische memorandum uit 2019 ondergraaft: de afspraak waarmee Griekse eilanden feitelijk van de kaart van het oostelijke Middellandse Zeegebied werden geveegd.

De strategie is helder, maar heeft ook een zwak punt: Griekenland heeft een partner nodig die nauwelijks met één stem kan spreken.

Het memorandum dat Kreta zich niet kan veroorloven

In november 2019 tekenden Turkije en de in Tripoli gevestigde Libische regering een memorandum waarin hun kusten werden behandeld alsof ze rechtstreeks tegenover elkaar liggen. De grens die zij trokken, gaf Griekse eilanden, en vooral Kreta, vrijwel geen maritiem gewicht. Volgens het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS, het belangrijkste verdrag voor maritieme grensafbakening) leveren eilanden normaal gesproken dezelfde offshorezones op als vasteland, tenzij het gaat om onbewoonbare rotsen (UNCLOS). Kreta is groot en permanent bewoond. Het memorandum behandelt het eiland alsof het er amper toe doet.

EU-leiders wezen de deal binnen enkele weken af. De Europese Raad, waar regeringsleiders de politieke koers van de EU bepalen, verklaarde dat het memorandum inbreuk maakte op de soevereine rechten van derde landen en geen landen kon binden die er geen partij bij waren (European Council). Maar politieke afwijzing zonder concurrerende overeenkomst liet het memorandum wel gewoon in Turkse en Libische diplomatieke dossiers liggen. Daardoor blijft het richting geven aan de manier waarop Ankara aanspraak maakt op rechtsmacht ten zuiden van Kreta.

De Griekse strategie en haar zwakke schakel

De Griekse tegenzet is geduldig: Libië binnenhalen voor een aparte bilaterale grensafbakening ten zuiden van Kreta. Als beide landen hun eigen lijn overeenkomen, wordt het voor Ankara veel lastiger om het memorandum van 2019 te presenteren als de enige afspraak die op tafel ligt.

Het probleem zit in Libië zelf. Het land is sinds 2014 verdeeld tussen rivaliserende regeringen. Het in het oosten gevestigde Huis van Afgevaardigden heeft het memorandum met Turkije naar verluidt nooit geratificeerd, waardoor de binnenlandse juridische status al omstreden is voordat het internationaal recht überhaupt aan bod komt (Ahram Weekly). Griekenland heeft die rivaliserende instellingen toch lang genoeg nodig om coördinaten te produceren die bruikbaar zijn in een verdrag of in een latere zaak bij het Internationaal Gerechtshof.

Een gezamenlijke technische commissie hield op 10 juni een tweede ronde in Tripoli, voordat zij voor de derde ronde naar Athene kwam. Volgens de Griekse lezing hebben de gesprekken nog geen overeengekomen coördinaten of conceptakkoord opgeleverd (ERT).

De juridische positie van Turkije is overigens smaller dan het publieke debat soms suggereert. Ankara stelt niet dat eilanden nooit meetellen. Het betoogt dat internationale rechters het maritieme effect van eilanden soms hebben beperkt wanneer volledige werking tot onevenredige uitkomsten zou leiden, en die redenering vindt steun in jurisprudentie (ICJ Libya/Malta, Daily Sabah). Maar het beperken van het effect van een eiland is iets anders dan het wegstrepen ervan. Het memorandum van 2019 komt dichter bij dat laatste.

Waarom Rome en Nicosia meekijken

Italië bekijkt Libië vooral door de bril van energie en migratie. De GreenStream-pijpleiding verbindt Libische gasvelden met Sicilië, en de Italiaanse minister van Defensie Crosetto en minister van Buitenlandse Zaken Tajani hebben stabiliteit in het zuidelijke Middellandse Zeegebied neergezet als een direct economisch belang (Formiche).

Cyprus loopt het grootste risico. Europese energiebedrijven ontwikkelen offshoregasvelden in Cypriotische wateren, met productie gepland vanaf 2028 (Phileleftheros). Als de Turkse kaart in één deel van het oostelijke Middellandse Zeegebied legitimiteit krijgt, worden de offshoreclaims van Nicosia elders makkelijker aan te vechten. Turkije heeft het memorandum bovendien ondersteund met militaire aanwezigheid in Libië. Daarmee is de afspraak uit 2019 moeilijker weg te poetsen met alleen papier (Les Clés du Moyen-Orient).

Athene, dat tegelijk het nieuwste sanctiepakket van de EU tegen Rusland blokkeert om zijn scheepvaartsector te beschermen, gokt erop dat langzaam, technisch kaartwerk zwaarder kan wegen dan een politiek memorandum. Voorlopig heeft Griekenland een juridische strategie waarvan de zwakste schakel juist de staat is die het als partner nodig heeft.