Griekenland betaalt per vertrekkende migrant

Moet een advocaat die uw rechten uitlegt meer verdienen als u daarvan afziet? De Griekse regering vindt van wel. Een nieuw besluit geeft advocaten een extra €250 wanneer een asielzoeker die zij hebben voorgelicht daadwerkelijk vrijwillig vertrekt. Volgens Griekse balies verandert juridische voorlichting daarmee in een prikkel tot uitzetting (Government Gazette PDF, In.gr). Geen enkele EU-instelling heeft tot nu toe beoordeeld of de regeling strookt met het asielrecht.

Hoe de bonus werkt

Het besluit, de gezamenlijke ministeriële beschikking 120961/2026, haalt ngo's weg uit de eerste juridische informatievoorziening aan asielzoekers en zet daar particuliere advocaten voor in. Advocaten kunnen zich inschrijven in een register dat via de balie van Athene loopt. Per voorlichtingssessie krijgen zij €160 plus btw (ProtoThema English).

Het omstreden deel geldt voor asielzoekers in grensprocedures, de versnelde route die Griekenland aan zijn buitengrenzen gebruikt. Als autoriteiten vinden dat iemand geen "sterk vluchtelingenprofiel" heeft, volgt nog eens €250 plus btw wanneer die persoon binnen twee maanden uit Griekenland vertrekt (Ethnos). Het besluit zegt niet wie dat profiel beoordeelt, en ook niet op basis van welke criteria. De bonus wordt bovendien niet uitgekeerd bij een voornemen om te vertrekken. Alleen daadwerkelijk vertrek telt.

De redenering van de regering is overzichtelijk: gekwalificeerde advocaten moeten ngo's vervangen, en vrijwillige terugkeer is een erkende route binnen het EU-recht (Return Directive 2008/115/EC). Beide punten kloppen. Toch heeft het coördinatiecomité van de Griekse balies aangekondigd dat advocaten niet meedoen zolang de bonusbepalingen niet worden geschrapt. In één Grieks verslag werd de regeling omschreven als een verzoek aan advocaten om mee te doen aan een logica van "koppenjacht" (In.gr). De beroepsgroep wijst op een eenvoudig probleem: een advocaat die meer betaald krijgt wanneer zijn cliënt de procedure opgeeft, heeft een financieel belang dat botst met het belang van die cliënt.

De sessies zijn overigens geen volledige rechtsbijstand. Griekse media beschrijven voorlichting die op afstand kan plaatsvinden, ook in groepen van vijftien personen of meer, over procedurele rechten, verplichtingen en terugkeeropties (Newsbeast). Voor aanvragers uit landen met een asielerkenningspercentage onder de 20% omvat die informatie ook de strafrechtelijke sancties op irreguliere binnenkomst of verblijf.

De EU kan rechten opschrijven. Griekenland bepaalt hoe die aan het loket aanvoelen.

Het EU-asielrecht beschermt het recht op informatie, het recht om een juridisch adviseur te raadplegen en het recht om beroep in te stellen tegen een negatieve beslissing (Directive 2013/32/EU). De nieuwe Asielprocedureverordening, Verordening 2024/1348, vormt een kernstuk van het recent aangenomen Migratie- en Asielpact. Die verordening breidt grensprocedures uit, maar behoudt deze waarborgen (Regulation (EU) 2024/1348). Niets in het EU-recht verbiedt dat asielzoekers worden gewezen op terugkeer. De spanning zit in de betalingsvoorwaarde: de advocaat verdient pas meer nadat de asielzoeker is vertrokken.

Dat is ook buiten Griekenland relevant, omdat het Pact medio 2026 de uitvoeringsfase is ingegaan. De belofte is snellere procedures, maar wel met individuele waarborgen (European Commission Home Affairs). Griekenland is een van de belangrijkste buitengrenslanden van de EU en behandelt aanvragen onder de nieuwe versnelde regels. Dit besluit laat precies zien hoe nationale uitvoering bepaalt of Europese waarborgen in de praktijk iets voorstellen. Op basis van de beschikbare informatie levert de bonus een ernstig spanningsveld op met die waarborgen, al is een schending nog niet vastgesteld.

De Europese Commissie, het EU-Asielagentschap EUAA, dat de asielsystemen van lidstaten volgt, en de rechter hebben zich nog niet uitgesproken (EUAA Asylum Report 2026). Wie kan de regeling aanvechten? Griekse bestuursrechters kunnen een individuele zaak behandelen. De Commissie kan een inbreukprocedure starten. Het EUAA kan het belangenconflict in een volgend rapport signaleren. Tot nu toe is niets daarvan gebeurd.

Italië laat een andere variant van hetzelfde risico zien. Europarlementariërs en ngo's verwijten de migratiecentra van Italië in Albanië gebrek aan transparantie en beperkte toegang tot advocaten (Euronews Italy). Gezondheidsorganisaties en maatschappelijke groepen waarschuwen dat screening wordt samengeperst in door politie gecontroleerde ruimtes en binnen krappe termijnen (Questione Giustizia). Italië kent geen bonus die aan de uitkomst is gekoppeld. Het effect kan toch vergelijkbaar zijn: formele rechten blijven bestaan, terwijl de procedure zo strak wordt ingericht dat het moeilijker wordt ze te gebruiken.

Wat we nog niet weten

Uitvoeringsgegevens zijn er nog niet. Hoeveel sessies zijn individueel en hoeveel vinden plaats in groepen? Hoeveel asielzoekers krijgen een tolk? Hoe vaak wordt de bonus van €250 uitgekeerd? Zonder die cijfers valt niet te zeggen of de bonus gedrag daadwerkelijk verandert of nauwelijks verschil maakt. De mensen die er het meest door worden geraakt, zijn in dit debat het minst zichtbaar. Of een asielzoeker begreep dat "vrijwillig vertrek" het einde van zijn beschermingsclaim kon betekenen, is precies de vraag waarop de architectuur van het besluit geen antwoord geeft.