Guterres probeert Cyprus los te trekken

Toen Ban Ki-moon in februari 2010 Cyprus bezocht, zaten de Grieks-Cypriotische en Turks-Cypriotische leiders nog aan tafel. Zestien jaar later bewaken VN-blauwhelmen nog altijd de bufferzone die het staakt-het-vuren overeind houdt, maar zij hebben geen mandaat om vrede af te dwingen of te onderhandelen. Aan het kernconflict is intussen niets veranderd. António Guterres komt op 27 juli voor drie dagen naar Cyprus voor gesprekken met de leiders van beide gemeenschappen (Sigmalive, Europa Press). De diplomatieke machine is uitgebreider opgetuigd dan in jaren. De hindernissen zijn dezelfde gebleven.

Twee gezanten, één bevroren conflict

Guterres werkt via de zogenoemde "good offices" van de VN: een bemiddelingskanaal waarmee de secretaris-generaal partijen bij elkaar kan brengen, maar geen regeling kan opleggen (UN good offices mission). Zijn persoonlijke gezant, María Ángela Holguín, pendelt sinds 2025 tussen beide kanten. In maart zaten de twee leiders en de drie garantiemachten aan één tafel: Griekenland, Turkije en het Verenigd Koninkrijk, die onder het Garantieverdrag van 1960 een formele veiligheidsrol op Cyprus hebben. Volgens Guterres spraken de partijen af om verder te praten en opnieuw bijeen te komen (UN SG statement). Dat is bescheiden vooruitgang, maar wel meer dan alleen diplomatieke sfeer.

Brussel voegde daar op 13 juli een eigen laag aan toe. De Europese Commissie benoemde Raffaele Fitto, een van haar hoogste leden, tot speciaal vertegenwoordiger voor Cyprus (European Commission). Hij moet voorbereiden hoe het EU-recht na een hereniging zou worden toegepast en hoe steun aan de Turks-Cypriotische gemeenschap kan lopen. President Nikos Christodoulides verwelkomde de benoeming als een politieke opwaardering (Cyprus Mail). Maar Fitto legt vooral juridisch voorwerk voor na een akkoord. Hij onderhandelt het akkoord zelf niet.

Ankara's muur

De door de VN gesteunde formule blijft een bizonale, bicommunautaire federatie: twee geografisch onderscheiden zones, een Grieks-Cypriotische en een Turks-Cypriotische, die de macht delen binnen één soevereine staat (UNSC Resolution 1251). Turkije en de Turks-Cypriotische leiding wijzen die lijn af. Minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan zei tegen Holguín dat Ankara een tweestatenoplossing steunt, gebaseerd op soevereine gelijkheid (Yeni Şafak). Het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken deed de benoeming van Fitto af als een interne EU-zaak en stelde dat de EU haar neutraliteit al in 2004 verloor door Cyprus toe te laten (Turkish MFA).

Daarmee ligt dezelfde kloof op tafel die de laatste serieuze onderhandelingsronde deed vastlopen. De conferentie van Crans-Montana in 2017 mislukte omdat de partijen het niet eens werden over veiligheidsgaranties, de aanwezigheid van troepen, grondgebied, bestuur en eigendom (SG report S/2017/814). Sindsdien is geen van die vragen opgelost.

Drukmiddel dat de EU niet inzet

Europa heeft instrumenten, maar weinig zin om ze echt te gebruiken. In 2019 schortte de Raad, waar de EU-regeringen gezamenlijk besluiten nemen, de dialoog op hoog niveau met Turkije op nadat Ankara illegaal had geboord in Cypriotische wateren (Council of the EU). De modernisering van de douane-unie waar Ankara op uit is, ligt sinds 2016 op tafel zonder dat dit Turkije tot een andere houding over de voorwaarden voor een regeling heeft gebracht (European Commission). Op papier is dat drukmiddel aanwezig. In de praktijk leunen EU-hoofdsteden ook op Turkije voor migratiebeheer, energiedoorvoer en NAVO-coördinatie. Geen van hen heeft laten zien bereid te zijn tot een confrontatie die groot genoeg is om Ankara's rekensom te veranderen.

Griekenland houdt vol dat elke regeling verenigbaar moet blijven met het EU-recht (Greek MFA). Frankrijk steunt het VN-kader (Le Figaro). De gedeelde lijn in Europese hoofdsteden komt neer op dit: een regeling moet binnen het EU-recht passen, maar niet tegen de prijs van een breuk met Ankara.

Guterres kan de kamer organiseren. Fitto kan voorbereiden hoe EU-regels een akkoord zouden opnemen. Geen van beiden kan het akkoord leveren over de basisvorm van de Cypriotische staat dat negen jaar geleden in Crans-Montana ontbrak. Het antwoord ligt in Ankara, en Ankara heeft tot nu toe op geen enkele manier laten blijken dat het is opgeschoven.