Guterres peilt Turkse prijs voor Cyprus

VN-secretaris-generaal António Guterres reist op 27 juli naar Cyprus voor gesprekken met de Grieks-Cypriotische en Turks-Cypriotische leiders van het eiland. Het is de meest geconcentreerde diplomatieke poging in jaren om onderhandelingen te heropenen over een deling die inmiddels drieënvijftig jaar duurt (UN, DW). Zijn bezoek volgt op weken pendeldiplomatie door VN-gezant María Ángela Holguín en nieuwe betrokkenheid van de Europese Commissie. Of daar een echte onderhandelingsvorm uit komt, hangt af van twee zaken: Turkije mag zijn voorwaarde niet al vóór de start opgelegd krijgen, en Brussel moet laten zien dat een VN-akkoord ook kan worden omgezet in uitvoerbaar EU-recht.

De Toegangsprijs Van Turkije

Nog voor het proces begint, ligt er één harde hindernis. Ankara weigert formele onderhandelingen zolang de Turks-Cypriotische kant niet eerst wordt erkend als een gelijkwaardige soevereine entiteit, wat Turkije "soevereine gelijkheid" noemt (Politis, Hürriyet Daily News). Praktisch betekent dit dat Turkije wil dat het noorden als een staat op zichzelf wordt behandeld voordat iemand aan tafel gaat. Daarmee verschuift de basis van het overleg weg van het oude VN-doel: één federaal Cyprus, met twee deelstaten die de macht delen. Griekse en Cypriotische officials noemen dat onderscheid een rode lijn (Euronews France).

Voor Guterres is de vraag of hij langs die eis kan sturen en toch kan uitkomen bij een informele, uitgebreide bijeenkomst. Daar zouden Griekenland, Turkije, het Verenigd Koninkrijk en de VN samen met beide Cypriotische partijen aan deelnemen, met een volgorde en tijdpad erbij (RIK). Als hij zo ver komt zonder Turkije zijn frame cadeau te doen, is dat al wezenlijke vooruitgang.

Waarom Brussel Niet Kan Toekijken

De EU is hier geen toeschouwer. Volgens het EU-recht is heel Cyprus grondgebied van de Unie. Alleen zijn de EU-regels opgeschort in de gebieden waar de Republiek Cyprus geen effectief gezag uitoefent. Die opschorting rust op Protocol 10 bij het Cypriotische toetredingsverdrag. Daarin staat ook dat na een regeling de Raad van de EU, waar nationale ministers wetgeving vaststellen, unaniem moet besluiten op voorstel van de Commissie om het EU-recht in het noorden te laten gelden (Protocol 10, EUR-Lex).

Een politiek akkoord onder VN-vlag belandt dus in Brussel voor het moeilijkste deel: EU-recht over het hele eiland toepasbaar maken, eigendomsregels opzetten, geldstromen regelen en het Groene Lijn-regime aanpassen dat het verkeer over de scheidslijn beheerst. De EU moet erbij zijn. Juist dat geeft Turkije zijn eenvoudigste aanvalslijn.

Het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de benoeming van Raffaele Fitto door de Commissie tot speciaal vertegenwoordiger voor Cyprus eenzijdig en partijdig. Volgens Ankara verloor Brussel zijn neutraliteit toen Cyprus in 2004 tot de Unie toetrad (Turkish MFA). Dat bezwaar is eigenbelang, maar niet onlogisch. Cyprus zit immers in dezelfde Raad die later delen van de uitvoeringsconstructie moet goedkeuren, en stemt ook mee over de relaties tussen de EU en Turkije. Vanuit Ankara gezien speelt de scheidsrechter voor één team.

Fitto, uitvoerend vicevoorzitter van de Commissie voor cohesie en hervormingen, kreeg de rol op 13 juli (European Commission). Hij is geen bemiddelaar. Zijn opdracht is werken binnen het VN-kader, afstemmen met Holguín en de grond voorbereiden voor hernieuwde onderhandelingen (Euractiv). Op 22 juli bevestigde EU-buitenlandchef Kaja Kallas na overleg met Holguín opnieuw de steun van de EU voor het door de VN geleide spoor (Infobae/EFE).

Het Ontbrekende Plan

De zwakste schakel in de huidige opzet is wat Brussel precies zou doen op de dag na een akkoord. Uit de hier aangehaalde openbare berichtgeving blijkt niet of Fitto een schriftelijk mandaat heeft, een eigen team, een tijdpad of een uitgewerkt pakket voor de uitbreiding van EU-recht naar het noorden, de afwikkeling van eigendomsgeschillen en de financiering. De bekendmaking van zijn benoeming door de Commissie (European Commission) beschrijft een coördinerende rol, geen uitvoeringsplan.

Guterres kan testen of gesprekken mogelijk zijn. De Commissie moet antwoord geven op de vraag of de EU klaar is voor de dag erna.