Energiekosten sluiten chemiefabrieken

Op Chemelot, het uitgestrekte industriecomplex in Limburg, heeft producent Fibrant drie van zijn zeven fabrieken gesloten. Het Saoedische Sabic en het aan Egypte gelieerde OCI verkochten op hetzelfde terrein al installaties. Chemiecomplexen zijn geen verzameling losse gebouwen. De fabrieken op Chemelot delen leidingen, bijproducten, warmte en logistiek. Valt één onderdeel weg, dan verliezen buurbedrijven grondstoffen of afnemers, en verzwakt het hele cluster. Dezelfde uitholling is zichtbaar in Ludwigshafen, Antwerpen en Zuid-Italië. De oorzaak is een kostenkloof die Europese beleidsmakers nu proberen te verkleinen.

Energie als stroomrekening én grondstof

Chemiefabrieken verbruiken niet alleen energie. Ze maken van fossiele moleculen nieuwe producten. Aardgas en olieproducten zijn dus niet alleen brandstof: ze eindigen als kunstmestkorrel, kunststofhars of farmaceutisch ingrediënt (IEA). Stijgt de gasprijs, dan raakt dat tegelijk de stroomrekening en de grondstofkosten. Europese producenten betalen volgens onafhankelijke energiemodellen ongeveer twee keer zoveel voor elektriciteit als Amerikaanse concurrenten (Energynews). Dat zou in elke sector pijn doen. In de chemie doet het dubbel pijn.

Medio juli 2026 lag de Duitse spotprijs voor gas op 57,8 €/MWh, kostte day-ahead-elektriciteit gemiddeld 113,0 €/MWh, en betaalden bedrijven binnen het ETS, het Europese emissiehandelssysteem waarin zij rechten moeten kopen voor elke ton CO₂ die zij uitstoten, ongeveer € 79 per ton (BDEW). De meeste Aziatische concurrenten hebben noch vergelijkbare energierekeningen, noch vergelijkbare CO₂-kosten. De Duitse chemieproductie ligt volgens industriële monitoringsdata nog altijd ruim 20% onder het gemiddelde van 2021 (NZZ).

De banen verdwijnen niet, ze verhuizen

Bij BASF in Ludwigshafen daalde het personeelsbestand naar verluidt van 33.370 werknemers eind 2024 naar ongeveer 30.000 voltijdbanen. Tegelijk steekt het bedrijf € 8,7 miljard in een nieuwe locatie in Zhanjiang, China (finanzen.net). BASF zegt dat die Chinese investering deels bedoeld is om te verkopen aan de groeiende Aziatische markt, en niet alleen om Duitse kosten te ontwijken (BASF). Beide verklaringen kunnen waar zijn. Het netto-effect blijft wel: minder Europese banen en meer Aziatische capaciteit.

In Brindisi, in Zuid-Italië, waarschuwen vakbonden dat een in maart 2025 ondertekend protocol neerkomt op een geleidelijke sluiting van alle basischemieactiviteiten bij de Versalis-fabriek, de grondstoffen waarop andere producenten voortbouwen (BrindisiTime). De vakbonden verzetten zich niet tegen de groene transitie. Zij eisen werkgelegenheidsgaranties en een nationaal plan voordat fabrieken dichtgaan. In België wil TotalEnergies tegen 2027 een van zijn twee Antwerpse stoomkrakers sluiten, installaties die uit olie-afgeleide grondstoffen bouwstenen maken voor kunststoffen en chemicaliën (chemietechnik.de).

Brussel probeert de druk te verlagen

Het pakket dat de Europese Commissie in juli 2026 presenteerde, stelt voor om na 2030 het tempo te verlagen waarmee het ETS-plafond daalt, de gratis emissierechten te verlengen die de industrie afschermen tegen CO₂-kosten, en een Industrial Decarbonisation Bank van € 100 miljard op te richten. Volgens de Commissie kan grootschalige elektrificatie de Europese importrekening voor fossiele brandstoffen tegen 2040 met € 260 miljard per jaar verlagen (European Commission). De Vlaamse regering breidt ondertussen de compensatie voor indirecte CO₂-kosten in elektriciteitsprijzen al uit naar meer energie-intensieve sectoren, waaronder de chemie (vraagenaanbod.be).

Die afruil is reëel. Het ETS heeft immers gewerkt: de uitstoot in sectoren die onder het systeem vallen, is sinds 2005 met ongeveer de helft gedaald. Daarmee is het een van de weinige Europese klimaatinstrumenten met een aantoonbaar resultaat (Clean Energy Wire). Een zwakker plafond dreigt oudere fossiele installaties te belonen, terwijl bedrijven die al in schonere processen investeerden juist nadeel ondervinden (Energy Market Price).

Europa probeert vervuilende productie te sluiten voordat de schone vervanging goedkoop genoeg is om te draaien. Het pakket van de Commissie koopt tijd. De economische toets is of regeringen die tijd gebruiken voor goedkopere schone stroom, netten en waterstof. Compensatie houdt capaciteit overeind, maar maakt haar nog niet concurrerend.