Hongarije schrapt salderen voor zonnestroom

Honderdduizenden Hongaarse gezinnen legden zonnepanelen op hun dak onder regels waarmee zij hun overschot over een heel jaar konden verrekenen met hun verbruik. Daarna veranderde de regering de boekhouding. Huishoudens verkopen teruggeleverde zonnestroom nu voor ongeveer 5 forint per kilowattuur, maar kopen elektriciteit terug voor 36 forint binnen het prijsplafond, of tot 70 forint daarboven (HVG, 24.hu). Dat verschil van ongeveer zeven op één maakte van een degelijke huishoudinvestering een verliespost.

Het Hongaarse Constitutionele Hof wees klachten tegen de regelwijziging af (HVG). Juridisch is de zaak daarmee afgedaan. Politiek en economisch blijft de vraag staan of huishoudens toekomstige energieregels nog kunnen vertrouwen. Juist nu wil Boedapest honderden miljoenen euro's aan EU-geld door hetzelfde energiesysteem laten lopen.

De oude afspraak, en hoe die stukliep

Onder het oude salderingssysteem kon een gezin met zonnepanelen 's middags stroom leveren aan het net en die 's avonds weer afnemen. Alleen het nettoverschil over een jaar telde mee op de rekening. Het elektriciteitsnet fungeerde dus als gratis batterij. In het nieuwe brutoverrekeningssysteem worden levering en afname apart geprijsd, waarbij de terugleververgoeding maar een fractie is van het retailtarief.

Meer dan 320.000 huishoudelijke zonne-installaties krijgen met die overgang te maken zodra bestaande overgangsregelingen aflopen (Portfolio). Sommige eigenaren kregen boetes voor vermeende teruglevering in gebieden waar invoeding beperkt was, hoewel aangepaste meetlogica die standen mogelijk heeft veroorzaakt. De regels verschoven; de rekening kwam bij de huishoudens terecht.

Goedkope stroom voor huishoudens verschuift kosten naar bedrijven

De zonnepaneelkwestie laat een dieper probleem zien. Een onderzoeksanalyse van Telex/G7 beschrijft ondoorzichtige tariefberekeningen, het ontbreken van openbare gegevens over waar het net nieuwe opwek aankan, en staatsgelieerde energieconcerns die tegelijk actief zijn in productie, netbeheer en levering. Zij bepalen regels die buitenstaanders nauwelijks kunnen toetsen (Telex/G7).

Hongaarse huishoudens betalen ongeveer 9,8 eurocent per kWh, grofweg een derde van het EU-gemiddelde, dankzij prijsplafonds die sinds 2013 overeind zijn gehouden (KSH). Iemand betaalt het verschil immers wel. Industriële gebruikers en kleine bedrijven dragen kruisfinancieringslasten die hun energierekening ver boven die van Europese concurrenten duwen (Telex/G7). Zulke kosten kunnen blijven bestaan omdat de staat of gereguleerde tarieven ze uiteindelijk afdekken. Daarmee verdwijnt de druk die normaal gesproken tot efficiëntie dwingt.

€700 miljoen door een smalle poort

Voor netverzwaring en slimme meters staan nu EU-gesteunde tenders open ter waarde van ongeveer 540 miljard forint (Portfolio). Het geld valt onder het herziene Hongaarse plan voor de Europese Recovery and Resilience Facility (RRF), het coronaherstelfonds dat lidstaten vergoedt nadat afgesproken hervormingen zijn uitgevoerd. Het energiehoofdstuk van dat plan is meer dan €700 miljoen waard, waarvan ongeveer €643 miljoen is gereserveerd voor elektriciteitsnetten (Telex).

Er kan geen betaling plaatsvinden zolang Boedapest niet voldoet aan 27 "super milestones" over rechterlijke onafhankelijkheid, corruptiebestrijding en begrotingsbescherming (European Commission). Hongarije heeft nog geen betalingsverzoek ingediend. Boedapest heeft investeringen en EU-geld nodig, maar de rechtsstaatvoorwaarden vertragen de terugbetaling. Dat creëert druk om snel geld uit te geven en de bestuurlijke waarborgen later wel te regelen.

De tenders staan open voor transmissienetbeheerder MAVIR en zes distributievergunninghouders, waaronder netwerkbedrijven van E.ON en MVM. Huishoudens, onafhankelijke ontwikkelaars en nieuwe marktpartijen kunnen niet meedoen. Als tariefformules ondoorzichtig blijven en de verdeling van netaansluitingen niet transparanter wordt, vergroot publiek geld vooral de gereguleerde activabasis van netbeheerders, zonder de toegang eerlijker te maken.

De investeringsnoodzaak is reëel, het toegangsprobleem ook

Het Hongaarse net kan niet zomaar verwerken wat al is gebouwd. De EBRD zegde €70 miljoen toe binnen een pakket van €210 miljoen voor een project van 450 MW met zonne-energie en batterijopslag. De bank noemt het een van de eerste projectgefinancierde hybride duurzame-energieprojecten in Midden- en Oost-Europa (EBRD). Roemenië liet vorige week zien wat de regionale consequentie is: zonne-energie leverde overdag ongeveer 40% van de productie, maar viel 's avonds weg, waarna spotprijzen boven €1.000/MWh uitkwamen (Digi24). Zonder opslag en netcapaciteit overspoelt zonnestroom het systeem rond het middaguur, terwijl kopers na zonsondergang alsnog kwetsbaar zijn.

Nederland biedt een nuttige vergelijking. Ook hier stopt de salderingsregeling, per 1 januari 2027, waarbij de jaarlijkse kosten voor huishoudens naar verwachting stijgen van ongeveer €770 naar €1.030 (Essent, Zonneplan). De Nederlandse overgang gaat wel samen met openbare netcapaciteitsgegevens, transparante wachtrijregels en gereguleerde aansluittermijnen. Volgens Telex/G7 ontbreekt vergelijkbare publieke informatie in Hongarije (Telex/G7).

Het Hongaarse elektriciteitsnet heeft investeringen nodig. De beschikbare aanwijzingen wijzen tot nu toe echter niet alleen op een capaciteitsprobleem, maar ook op een toegangsprobleem. Betalingsvoorwaarden en tenderontwerp kunnen nog steeds meer transparantie afdwingen. In de huidige opzet is dat allerminst gegarandeerd.