Hongarije opent werving universiteitsbesturen

Hongarije wil bestuurszetels bij universitaire stichtingen voortaan via open sollicitaties invullen. Daarmee hoopt Boedapest bevroren EU-geld voor onderzoek en studentenuitwisseling weer vrij te krijgen. Op papier klinkt het voorstel redelijk: vacatures publiceren in plaats van posten verdelen via politieke netwerken. Maar de Europese regels voor begrotingsbescherming kijken niet naar de vraag of er vacatureteksten bestaan. Ze kijken of de politieke greep op universiteitsgeld werkelijk is afgenomen. Tot nu toe vond de Europese Commissie elke eerdere Hongaarse hervorming onvoldoende.

Hoe het geld werd bevroren

De korting kwam niet uit het onderwijsbeleid. Zij liep via de conditionaliteitsverordening van de EU (Verordening 2020/2092), het instrument waarmee de Unie geld kan achterhouden als tekortkomingen in de rechtsstaat EU-middelen in gevaar brengen.

Eind 2022 zette de Raad, waar de nationale regeringen stemmen, dat instrument tegen Hongarije in. Het uitvoeringsbesluit blokkeerde nieuwe subsidieovereenkomsten en contracten met een specifiek type Hongaarse instelling: stichtingen voor vermogensbeheer van openbaar belang. Dat zijn de constructies waaronder veel grote Hongaarse universiteiten inmiddels juridisch vallen. Zij beheren budgetten, aanbestedingen en personeelsbeleid. Volgens de Commissie vormden politiek verbonden bestuurders, zwakke regels voor belangenconflicten en gebrekkig toezicht een concreet risico voor EU-geld dat via deze stichtingen liep (verklaring van de Commissie).

Het effect was direct. Programma's als Erasmus+ en Horizon Europe werken immers met subsidieovereenkomsten. Kan een instelling geen nieuwe overeenkomsten tekenen, dan ligt zij eruit. Hongaarse stichtinguniversiteiten verloren hun toegang dus niet omdat Brussel hun collegezalen viseerde, maar omdat de juridische entiteit erboven als begrotingsrisico was aangemerkt.

Waarom open werving mogelijk niet genoeg is

Het nieuwste Hongaarse voorstel maakt het mogelijk dat kandidaten openlijk solliciteren op bestuursvacatures, terwijl het huidige stichtingsmodel tijdens een overgangsjaar overeind blijft. Een bredere kandidatenpool is transparanter dan benoemingen achter gesloten deuren. Daarover bestaat weinig discussie.

Het probleem is dat de zorgen van de Commissie nooit alleen gingen over de manier waarop vacatures worden aangekondigd. Ze gingen over wie uiteindelijk kiest, of politici in besturen mogen zitten, hoe belangenconflicten worden gecontroleerd, of bestuurders kunnen worden afgezet en wie uiteindelijk over universitaire bezittingen beschikt. Een open procedure verandert de eerste stap. De rest van de keten blijft buiten beeld.

De Commissie heeft eerdere Hongaarse aanpassingen niet als voldoende beoordeeld en heeft het verbod voor getroffen universiteiten gehandhaafd. In december 2023 bevestigde zij dat de conditionaliteitsmaatregelen tegen Hongarije van kracht bleven. Het patroon is helder: Boedapest kondigt een reparatie aan, Brussel kijkt of de politieke controle daadwerkelijk is teruggedrongen en concludeert vervolgens van niet.

De kosten buiten Hongarije

De bevriezing werkt door buiten Hongarije. Een onderzoeksconsortium binnen Horizon Europe is afhankelijk van de subsidiabiliteit van elke partner. Valt een Hongaarse stichtinguniversiteit weg, dan moet het project werkpakketten herverdelen of een vervanger zoeken. Bij Erasmus+-uitwisselingen zit de blokkade aan Hongaarse kant: partneruniversiteiten elders kunnen geen bilaterale afspraken maken met een instelling die niet mag tekenen.

Volgens Portfolio kan het jaren duren voordat vertrouwen is hersteld en de programmatoegang weer normaal functioneert. Slowaakse berichtgeving plaatst de kwestie vooral in een fiscaal en hervormingskader, niet als soevereiniteitsconflict (Denník N).

Onder de conditionaliteitsverordening is er maar één route terug: de Commissie beoordeelt of Hongarije de vastgestelde risico's heeft weggenomen, stelt voor de maatregelen op te heffen, en de Raad beslist (Verordening 2020/2092, art. 7). Een binnenlandse aankondiging slaat die volgorde niet over.

De vragen die voor herstel tellen, zijn nog niet beantwoord. Wie kiest uit de open sollicitanten? Kunnen politiek verbonden personen nog steeds zitting nemen? Wat gebeurt er tijdens het overgangsjaar, waarin bestaande besturen de controle houden? De EU heeft het conditionaliteitsinstrument gebouwd om haar begroting te beschermen tegen bestuurlijke risico's. Nu moet zij bepalen of de Hongaarse open werving iets verandert aan de macht over universiteitsgeld, of vooral aan het papierwerk eromheen.