Hongarije jaagt op €16,4 miljard EU-geld

Het Hongaarse parlement stemde vorige week met 142 tegen 39 voor een breed anticorruptiepakket, in een poging ongeveer € 16,4 miljard aan bevroren EU-geld vrij te krijgen (Brussels Signal, kormany.hu). De nieuwe wetten scherpen vermogensverklaringen aan, versterken de Integriteitsautoriteit, de Hongaarse anticorruptiewaakhond, en ontbinden stichtingen van openbaar belang die met de regering-Orbán zijn verbonden. De vraag is nu of de Europese Commissie juridische aanpassingen op papier genoeg vindt om het geld vrij te geven, of eerst wil zien dat de hervormingen ook werken. Daar hangt van af wat Europese conditionaliteit in de praktijk nog betekent.

Drie potten, één deadline

Het bevroren geld zit in drie potten. Ongeveer € 10,4 miljard komt uit Hongarijes aandeel in de Recovery and Resilience Facility, het Europese investeringsfonds van na de pandemie. Dat geld is geblokkeerd omdat Boedapest nog niet heeft voldaan aan 27 "supermijlpalen" over rechterlijke onafhankelijkheid, corruptiebestrijding en auditcontrole (European Commission). Daarnaast blokkeerden de EU-regeringen € 6,3 miljard aan cohesiegeld, het regionale ontwikkelingsgeld van de Unie. Zij gebruikten daarvoor de Conditionaliteitsverordening, waarmee de EU betalingen kan stilzetten als tekortkomingen in de rechtsstaat de EU-begroting in gevaar brengen (Council of the EU). Een derde deel, ongeveer € 2,2 miljard, hangt af van het herstel van autonomie bij universiteiten die onder regeringsgelieerde stichtingen zijn geplaatst (European Commission).

Vooral de herstelpot dringt. Hongarije is al ongeveer € 1 miljard definitief kwijtgeraakt door automatische vrijval van niet-gebruikt geld (Centre for European Reform). Voor de rest geldt een deadline van 31 augustus: alle mijlpalen moeten dan zijn gehaald, betalingsverzoeken moeten in september binnen zijn en de uitbetalingen moeten voor het einde van het jaar zijn afgerond. Mist Boedapest één supermijlpaal, dan verdwijnt het geld alsnog (DW).

De route via de ontwikkelingsbank

In het herziene Hongaarse herstelplan loopt een groot deel van het geld via de Hongaarse Ontwikkelingsbank, MFB. De regering wil EU-middelen als kapitaal in de bank storten. Onder EU-regels telt dat als een controleerbare investering. De feitelijke besteding aan mkb-leningen, huurwoningen en spoorvoertuigen zou vervolgens over meerdere jaren via MFB-programma’s lopen (Telex).

Vitézy Dávid, de minister die het proces leidt, maakte op 25 juni bekend dat de Commissie het herziene plan had goedgekeurd en dat er een nieuwe MFB-wet komt. Die wet moet MFB omvormen van wat hij zelf de "huisschatkist" van de regering noemde tot een bank die geschikt is om EU-geld te beheren (Portfolio).

Juist in die constructie zit het risico. Bankwatch waarschuwde dat het doorsluizen van herstelgeld via een kapitaalstorting in MFB het toezicht kan verzwakken: de investeringsregels die de besteding sturen, zouden buiten het toezichtcomité van de RRF vallen. In plaats daarvan komen ze onder aparte professionele commissies, waarvan de samenstelling niet door dat toezichtcomité wordt bepaald (Bankwatch). De Commissie kan controleren of kapitaal bij een hervormde bank is gestort. Of dat kapitaal later via concurrerende aanbestedingen wordt uitgegeven en belangenconflicten vermijdt, hangt af van toezicht dat doorgaat nadat het boekhoudkundige moment voorbij is.

Wie controleert, en wanneer de druk wegvalt

Voor conditionaliteit valt hier wel iets te zeggen. Geld werd bevroren. Die bevriezing zette druk. Nu wetgeeft Boedapest precies op de terreinen die de Commissie had aangewezen: aanbestedingstransparantie, stichtingsbestuur en vermogensverklaringen (Europa Press, Al Jazeera). Duitse publieke omroepen noemen dit inmiddels een geloofwaardigheidstest: anticorruptiewetten die onder EU-druk zijn aangenomen, zouden pas tot betalingen moeten leiden na volledige uitvoering (Deutschlandfunk, Euractiv).

Snelheid heeft overigens een eigen prijs. Amnesty International bekritiseerde de haastige consultatie en stelde dat rechtsstaathervorming die erdoorheen wordt gejaagd, makkelijk hetzelfde probleem reproduceert dat zij zegt te herstellen (taz).

De twee grootste potten vallen bovendien onder verschillende bevoegdheden. De Commissie kan herstelbetalingen goedkeuren op basis van haar eigen beoordeling van de mijlpalen. De blokkade van het cohesiegeld is door EU-regeringen opgelegd via een Raadsbesluit, waarin lidstaten gezamenlijk beslissen. Het opheffen daarvan vergt dus een apart politiek besluit. Buiten het proces kan nog niemand zien volgens welke regels MFB het geld zou uitgeven; volgens Vitézy’s eigen aankondiging is de wettekst nog niet gepubliceerd.

Met de nieuwe wetgeving koopt Hongarije een plek aan de controletafel. Of de Commissie het geld blijft volgen nadat het bij de ontwikkelingsbank is geland, of de kapitaalstorting behandelt als bewijs dat de hervorming klaar is, wordt de maatstaf voor elke toekomstige bevriezing van EU-geld.