Hongarije haalt oliebelang terug

Minister van Justitie Márta Görög maakte op 19 juli bekend dat bezittingen die de regering-Orbán had ondergebracht in politiek aangestuurde stichtingen, terugkeren in staatshanden. De concessie raakt precies de stichtingsbesturen en regels die Brussel ertoe brachten EU-geld voor Hongarije te bevriezen. Of Boedapest daarmee genoeg heeft gedaan om dat geld vrij te krijgen, blijft voorlopig een open en dure vraag.

Wat Orbán optuigde, en wat de EU bevroor

Onder Viktor Orbán bracht Hongarije universiteiten, culturele instellingen en aandelenbelangen buiten direct staatsbeheer onder in zogenoemde stichtingen van openbaar belang. In de besturen zaten politieke bondgenoten, regels tegen belangenverstrengeling waren zwak en democratische controle was minimaal (Times Higher Education, Euronews).

Brussel greep naar de conditionaliteitsverordening voor de EU-begroting. Die wet geeft de Unie de mogelijkheid geld te bevriezen wanneer het risico bestaat dat EU-middelen niet tegen politieke beïnvloeding of corruptie kunnen worden beschermd. In december 2022 schortte de Raad, waarin de EU-regeringen stemmen, 55% van de Hongaarse cohesieverplichtingen op en verbood hij nieuwe EU-contracten met instellingen die door zulke stichtingen worden bestuurd (Council press release, Regulation 2020/2092). Daardoor kwamen Hongaarse universiteiten buiten Erasmus+ en Horizon Europe te staan, de belangrijkste EU-programma's voor studentenuitwisseling en onderzoek (Euronews).

De concessie — en waarom MCC die serieus maakt

Zestien stichtingen die geen universiteiten beheren, worden vanaf 31 juli afgewikkeld. Hun bezittingen en verplichtingen gaan uiterlijk op 31 augustus over naar de staat (Telex, Portfolio).

De opvallendste verliezer is het Mathias Corvinus Collegium (MCC), dat een belang van 10% in MOL hield, de Hongaarse oliemaatschappij. Dat pakket is meer dan € 1 miljard waard (Le Monde). Het belang keert nu terug naar de publieke sector. De liquidatie van MCC is daarmee geen gebaar voor de vorm. Orbán verliest een financieel sterke instelling waarmee hij loyale netwerken opleidde en naar voren schoof.

Voor stichtingen die universiteiten beheren, geldt een langer tijdpad: hun omvorming loopt tot 1 augustus 2027, om het academisch jaar niet te verstoren (Index). Voor Brussel draait het vooral om onafhankelijke besturen en zelfbestuur van universiteiten. De benoeming van rectoren gaat terug naar de universitaire senaten, en zittende politici mogen niet langer in de besturen zitten (Wonkhe).

Wie beslist wanneer het geld gaat lopen

De hervorming raakt de juiste drukpunten, maar het EU-conditionaliteitsrecht beloont geen vroege tekenen van beterschap. De beperkingen kunnen pas weg wanneer de specifieke risico's die in 2022 zijn vastgesteld "voldoende zijn verholpen" (Regulation 2020/2092). De Commissie ziet de stichtingen bovendien nog steeds als onderdeel van het bredere Hongaarse rechtsstaatprobleem, niet als een geïsoleerd conflict over één programma (Commission).

De bevoegdheidsketen doet er hier toe. De Commissie beoordeelt of Hongarije de risico's heeft weggenomen. Een deel van het geld, waaronder ongeveer € 10 miljard uit het herstelfonds, hangt af van de goedkeuring van concrete hervormingsmijlpalen door de Commissie (n-tv). De conditionaliteitsmaatregelen aan de kant van de Raad vereisen weer een formele stemming door de EU-regeringen. Herstelfondsgeld gaat dus niet lopen omdat ministers vriendelijker klinken. Hongarije moet hervormingsdoelen halen, en de Commissie moet vaststellen dat dit ook echt is gebeurd (EUperspectives).

De Poolse ervaring na het aantreden van de regering-Tusk biedt een bruikbaar vergelijkingspunt: Brussel kan vertrouwen herstellen na politieke verandering, maar eerste stappen gelden nog niet als definitief bewijs (Verfassungsblog).

Studenten betalen de prijs van de timing

De kosten van het verschil tussen politieke aankondiging en institutionele verificatie komen terecht bij Hongaarse studenten en onderzoekers. Loretta Huszák, docent aan Corvinus University, stelde dat Erasmus+-financiering voor het academisch jaar 2026/2027 praktisch al verloren is; een realistische terugkeer zou pas effect kunnen hebben op mobiliteitsaanvragen voor 2027/2028 (Eduline). Eenentwintig instellingen blijven geraakt (Euronews).

De Hongaarse concessie is reëel: stichtingen worden geliquideerd, miljardeneurobezittingen keren terug naar de staat en het universiteitsbestuur wordt herschreven. Toch heeft de Commissie nog geen concrete bewijslijst gepubliceerd waarmee duidelijk wordt welke beperking wanneer kan verdwijnen. Zolang die ontbreekt, kan Hongarije naleving claimen terwijl studenten buiten de programma's blijven. Brussel heeft laten zien dat financiële druk werkt. Nu moet het ook helder maken wat precies telt als herstel.