Hongarije zet president Sulyok af

Het Hongaarse parlement stemde zondag met 139 tegen 6 voor een grondwetswijziging die de zittende president afzet en de rechterlijke macht opnieuw inricht (Le Figaro, Reuters). Fidesz, de partij van Viktor Orbán, boycotte de zitting. Premier Péter Magyar breekt de instituties af die Orbán in 14 jaar heeft opgebouwd. Daarvoor gebruikt hij hetzelfde instrument dat Orbán zelf perfectioneerde: met een regeringsmeerderheid de grondwet herschrijven om te bepalen wie de macht houdt. Brussel moet nu bepalen of de rechtsstaatnormen ook gelden wanneer de regering die normen oprekt pro-Europees is.

Wat de wijziging afbreekt

Het pakket richt zich op de mensen en structuren die Orbán heeft achtergelaten. Een overgangsbepaling beëindigt het mandaat van president Tamás Sulyok, een benoeming uit het Orbán-tijdperk, en geeft hem vijf dagen om de tekst te ondertekenen voordat zijn verwijdering in gang wordt gezet (Reuters). Een nieuwe leeftijdsgrens van 70 jaar voor rechters van het Constitutioneel Hof dwingt vier zittende leden te vertrekken, onder wie de president van het hof (Euronews, CMS). Juist dat hof kan de agenda van de nieuwe regering blokkeren of juist geldig verklaren. De samenstelling ervan is dus geen technische kwestie.

De wijziging geeft het hof ook weer de bevoegdheid om begrotingswetten te toetsen, een rem die Orbán eerder had weggehaald. Daarnaast komt er een in de grondwet verankerd bureau voor vermogensherstel, bedoeld om misbruik van publieke middelen en EU-geld op te sporen (CEAC Law, Frankfurter Rundschau).

Herstel of omgekeerde machtsgreep

Er is een reële reden om in te grijpen. Orbán plaatste loyalisten in het presidentschap, de rechtbanken en de staatstelevisie, en haalde daarna de controles weg die hen hadden kunnen begrenzen. Als dat systeem intact blijft, kan een verslagen politiek netwerk feitelijke macht blijven uitoefenen over de nieuwe regering (CER).

Het bezwaar is even sterk. Een regel die voor één met naam bekende president is geschreven, is geen neutrale regel. Het is een constitutioneel wapen tegen één persoon. Een leeftijdsgrens met terugwerkende kracht die herkenbare rechters uit hun ambt duwt, lijkt op precies het soort hofhervorming dat Europese rechtsstaatnormen moeten voorkomen (CMS). Le Monde noemde Magyar pro-Europees, maar omschreef de procedure wel als "betwist". Le Figaro waarschuwde dat herstel van de rechtsstaat geen vrijbrief is om rechtswaarborgen te laten vallen (Le Monde, Le Figaro).

Sulyok vocht de wijziging al vóór de stemming aan. Hij vroeg de Venetië-Commissie, het adviesorgaan van de Raad van Europa voor constitutioneel recht waarvan de oordelen in Europa gewicht hebben zonder regeringen juridisch te binden, te beoordelen of een bepaling die is geschreven om zijn mandaat te beëindigen aan rechtsstatelijke beginselen voldoet (Budapest Times). De Commissie behandelt zijn zaak pas in oktober (Telex). Magyars meerderheid stemde in juli. Een regering die externe toetsing afwacht, laat zien dat correctie mogelijk is. Een regering die eerst doorzet, laat vooral zien dat snelheid zwaarder weegt.

De consistentietest voor Brussel

Drie dagen voor de stemming bevestigde de Commissie dat Hongarije toetreedt tot EPPO, het Europees Openbaar Ministerie, dat misdrijven tegen de EU-begroting kan onderzoeken die Boedapest eerder buiten extern toezicht hield. EU-ministers van Financiën keurden een herzien herstelplan goed waarmee ongeveer € 10 miljard kan vrijkomen, gekoppeld aan anticorruptiemijlpalen (Euronews, Telex).

Toetreding tot EPPO is een krachtig signaal. Maar signalen zijn nog geen vervolgingen. Het bureau voor vermogensherstel staat nu in de grondwet, maar zijn bevoegdheden, onafhankelijkheid en rechterlijke controle hangen af van uitvoeringswetgeving die nog niet is geschreven. De Commissie kan betalingen nog steeds achterhouden als mijlpalen niet worden gehaald (CER). Of zij dat ook doet, is de echte test. Onder Orbán gebruikte Brussel rechtsstaatvoorwaarden als drukmiddel tegen een vijandige regering. Magyar is een bondgenoot. Hij erfde gekaapte instituties, en die ontmantelen is legitiem werk. Maar de methode telt ook. Pro-Europese bedoelingen vervangen geen afdwingbaar rechtsstaatherstel.