Hongaars geld hangt aan Fidesz

Péter Magyar en Ursula von der Leyen maakten donderdag een politiek akkoord bekend om € 16,4 miljard aan bevroren EU-geld voor Hongarije vrij te spelen. Dat geld werd sinds 2022 ingehouden vanwege corruptie en schendingen van de rechtsstaat onder Viktor Orbán. Voor de Europese Commissie is dit tot nu toe de duidelijkste gok dat een regeringswissel voldoende reden is om betalingen te hervatten. Tegelijk komt het akkoord op een moment waarop het belangrijkste EU-instrument tegen democratische afbraak juridisch, politiek en precedentmatig onder druk staat.

27 mijlpalen, één vetoprobleem

De € 16,4 miljard zit achter verschillende juridische deuren: geld uit het coronaherstelfonds, cohesiemiddelen die zijn bevroren onder de EU-conditionaliteitsverordening, een wet uit 2021 waarmee Brussel betalingen kan stopzetten als rechtsstaatproblemen de EU-begroting raken, en een aparte tranche die vastzit vanwege stichtingen die universiteiten en ziekenhuizen overnamen en buiten democratisch toezicht plaatsten. De boekhouding is minder belangrijk dan de politieke kern. Om ook maar een deel vrij te krijgen, moet Hongarije de institutionele greep ontmantelen die Fidesz in veertien jaar heeft opgebouwd.

Voor 31 augustus moet Hongarije 27 "supermijlpalen" halen: toetreding tot het Europees Openbaar Ministerie, de EU-instantie die grensoverschrijdende fraude onderzoekt, versterking van de Integriteitsautoriteit, strafbaarstelling van valse vermogensverklaringen en een begin met het afbreken van het stelsel van publieke trusts (Infostart). De Commissie controleert elke mijlpaal afzonderlijk voordat er geld wordt overgemaakt. Geen van de formele stappen die nodig zijn voor daadwerkelijke uitbetaling, waaronder een stemming in de Raad over het aangepaste Hongaarse herstelplan, is overigens al gezet. Het akkoord is politiek; een betalingsopdracht bestaat nog niet.

Daar zit de zwakke plek. Magyar heeft slechts 68 van de 199 parlementszetels. Voor een grondwetswijziging om het stelsel van publieke trusts terug te draaien is een tweederdemeerderheid nodig, en dus heeft hij Fidesz-stemmen nodig. De partij die de ingekapselde instellingen heeft gebouwd, beschikt nu over een veto op de afbraak ervan. Magyars regering kan sommige mijlpalen via gewone wetgeving en bestuurlijke besluiten halen, maar de structurele hervormingen waar Brussel het meest aan hecht, lopen rechtstreeks vast op Orbáns fractie.

Het Poolse precedent

Twee jaar geleden speelde hetzelfde patroon in Polen. In 2024 gaf Brussel € 137 miljard vrij na de verkiezing van Donald Tusk, op basis van hervormingsbeloften. Twee jaar later is het Poolse Constitutionele Tribunaal nog steeds verlamd. De regering-Tusk en president Duda weigeren elkaars rechterlijke uitspraken te publiceren, en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in mei 2026 dat de Poolse benoemingsprocedure voor rechters nog altijd grondrechten schendt. De hervormingen die de vrijgave moesten rechtvaardigen, zijn nooit uitgevoerd.

Vicevoorzitter Katarina Barley van het Europees Parlement noemde dit "de Poolse fout" en pleitte voor betaling in stappen in plaats van één grote vrijgave. Het Hongaarse akkoord volgt hetzelfde stramien: nieuwe regering, snel politiek akkoord, geld vrij voordat de uitvoering is gecontroleerd. Het verschil is dat Magyars parlementaire rekensom nog zwakker is dan die van Tusk ooit was.

De rechter kan bovendien ingrijpen voordat de deadline van augustus verstrijkt. Advocaat-generaal Ćapeta stelde in februari 2026 in zaak C-225/24 dat de eerdere gedeeltelijke vrijgave van € 10,2 miljard aan Orbáns Hongarije nietig moet worden verklaard, omdat naleving niet alleen op basis van wetteksten kan worden beoordeeld maar "effectieve uitvoering" vereist binnen de bredere constitutionele context (eucrim). Het Hof van Justitie heeft nog geen uitspraak gedaan. Komt die uitspraak vóór 31 augustus, dan kan zij een strengere juridische norm opleggen aan het akkoord dat de Commissie net heeft gevierd.

De poging om het mechanisme te slopen

Het akkoord verandert de conditionaliteitspolitiek tot ver buiten Boedapest. Een dag voor de aankondiging nam de Italiaanse Kamer van Afgevaardigden een resolutie aan die oproept tot afschaffing van financiële sancties wegens rechtsstaatschendingen vanaf de volgende EU-begrotingscyclus in 2028. Zes noordelijke en Baltische landen gingen juist de andere kant op: in een non-paper van 14 mei eisten Oostenrijk, Duitsland, Nederland, Zweden, Estland en Finland "sterkere en consequentere" handhaving van conditionaliteit. Ook stelden zij voor sancties automatisch te maken, tenzij een gekwalificeerde meerderheid van regeringen, waarbij grote landen zwaarder wegen en geen enkel land alleen kan blokkeren, stemt voor opheffing.

In Slowakije riep het Europees Parlement de Commissie in een resolutie van 20 mei, aangenomen met 347 tegen 165 stemmen, op dezelfde instrumenten te gebruiken tegen de regering van Robert Fico. Slowaakse media presenteren de jaren van bevroren Hongaars EU-geld niet als voorbeeld, maar als waarschuwing voor economische stagnatie.

Het conditionaliteitsmechanisme krijgt nu tegelijk te maken met een mogelijke rechterlijke aanscherping van uitbetalingsnormen, een Europese rechterzijde die het instrument wil afschaffen en een Pools precedent waaruit blijkt dat beloften zonder uitvoering snel de standaard worden. Hongarije had het gunstigste scenario voor het mechanisme moeten zijn: een welwillende nieuwe regering en een Commissie die democratische verandering wil belonen. Toch hangt de deadline van 31 augustus af van Fidesz-stemmen om precies die structuren af te breken die Fidesz zelf heeft opgetuigd. Dat is de gok die Brussel nu heeft genomen.