Hongarije krijgt €4,2 miljard niet vrij

Het EU-geld voor Hongarije zit nog altijd vast. Op 23 september stelde de Europese Commissie voor de begrotingssancties op te heffen die € 4,2 miljard aan regionale ontwikkelingsfondsen blokkeren en nieuwe EU-subsidies aan universiteiten van stichtingen verbieden (aankondiging van de Commissie). De nationale regeringen moeten nu beslissen of Hongarije het probleem heeft opgelost, terwijl de universiteitsstichtingen die centraal staan in de zaak nog bestaan.

Sommige krantenkoppen meldden dat het geld was „vrijgemaakt” (Euronews). Dat is voorbarig: er komt niets in beweging voordat de regeringen hebben gestemd.

Waarom het geld werd bevroren

De sancties dateren van december 2022. De Raad, waarin de nationale regeringen stemmen, concludeerde dat EU-geld in Hongarije gevaar liep door gemanipuleerde overheidsaanbestedingen, gebrekkige vervolging van fraude en belangenverstrengeling (Raadsbesluit uit 2022). De Raad wees daarbij specifiek op de „public interest trusts”, stichtingen die veel Hongaarse universiteiten besturen.

In drie regionale programma’s schortte de Raad een deel van de vastleggingen voor Hongarije op: EU-toezeggingen om toekomstige projecten te financieren. Een deel van dat bevroren geld is sindsdien vervallen of naar andere programma’s overgeheveld. Daarom staat er nu minder op het spel dan bij de oorspronkelijke bevriezing (Portfolio).

Een reparatie met een open plek

De regering van Péter Magyar, die Viktor Orbán opvolgde, meldde de Commissie op 9 september welke maatregelen zij had genomen (verklaring van de Commissie). Binnen twee weken achtte de Commissie die afdoende. Ze wees op een sterkere waakhond voor corruptiebestrijding en op de toetreding van Hongarije tot het Europees Openbaar Ministerie, de EU-instantie die misdrijven tegen de EU-begroting vervolgt. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen noemde de veranderingen belangrijke stappen voor de rechtsstaat (aankondiging van de Commissie).

Bij de stichtingen is de onderbouwing minder stevig. Hongarije is begonnen ze af te bouwen, maar heeft dat proces nog niet afgerond. Tineke Strik, een Nederlandse Groenen-Europarlementariër, verwelkomde de vooruitgang, maar vroeg waarom de Commissie de begrotingsrisico’s als afgedekt beschouwt terwijl die afbouw nog loopt. In haar eigen tekst erkent de Commissie de leemte: daarin staat dat de risico’s zijn aangepakt in afwachting van de beëindiging van de trusts (verklaring van de Commissie). Strik spreekt voor zichzelf. Het Europees Parlement stemt niet mee over dit besluit.

Wie beslist en wat blijft geblokkeerd

De Raad besluit met een gekwalificeerde meerderheid: een gewogen stemming waarin Hongarije de uitkomst niet alleen kan bepalen en geen enkele regering het besluit alleen kan blokkeren (Raad). De regeringen hebben tot 23 oktober, een maand na het voorstel, de tijd. In uitzonderlijke gevallen kunnen ze die termijn met maximaal twee maanden verlengen (verordening conditionaliteitsregeling). Op 24 september voerden ambtenaren technisch overleg; meer gesprekken staan gepland voor 1 oktober. Een ministeriële stemming staat nog niet op de agenda (EUobserver). Geen enkele regering heeft publiekelijk bekendgemaakt hoe zij zal stemmen.

Een positief besluit zou niet al het geld vrijmaken. Volgens de Commissie blijft ongeveer € 3,5 miljard aan andere regionale fondsen geblokkeerd vanwege afzonderlijke voorwaarden over academische vrijheid, bescherming van lhbtiq-personen, asiel, armoedebestrijding en de inclusie van Roma (briefing van de Commissie). Voor dat geld gelden eigen regels, los van deze sanctie. Boedapest heeft deze maand op meerdere EU-financieringsdossiers druk gezet (To Brief); die dossiers lopen overigens niet allemaal gelijk op.

Studenten en onderzoekers merken een positief besluit van de Raad als eersten. Door het subsidieverbod op te heffen kan de EU nieuwe overeenkomsten sluiten met ongeveer 21 betrokken universiteiten binnen Erasmus+ en Horizon Europe, de programma’s voor studentenuitwisseling en onderzoek (EU News). Plaatsen en beurzen worden nog steeds via de reguliere selectieprocedure verdeeld.

De keuze voor de regeringen is concreet. De Commissie vraagt hun de sancties op te heffen terwijl de afbouw van de trusts nog niet is voltooid, en stelt dat het risico intussen is afgedekt. Het voorstel beschrijft nieuwe regels en instellingen. Het maakt nog niet duidelijk welk bewijs de Commissie heeft meegewogen dat die regels werken, bijvoorbeeld of aanbestedingen daadwerkelijk anders verlopen en fraudezaken voor de rechter zijn gebracht. De regeringen hebben tot 23 oktober om te beslissen of nieuwe wetten volstaan (verordening conditionaliteitsregeling). Voor de stemming moet de Commissie die onderbouwing aan de regeringen en Strik geven.