Hongarije tekent voor € 16,4 miljard

De Hongaarse president Tamás Sulyok heeft het anticorruptie- en transparantiepakket ondertekend waarmee de regering van premier Péter Magyar € 16,4 miljard aan bevroren EU-geld wil loskrijgen (Telex, Portfolio). Het parlement stemde drie dagen eerder in, met 142 stemmen voor en 39 tegen.

Met de handtekening is de binnenlandse stap afgerond. Er komt daarmee nog geen euro vrij. Die beslissing ligt bij de Europese Commissie, die controleert of lidstaten hun hervormingsbeloften nakomen, en voor een deel van het geld bij de nationale regeringen in de Raad.

Drie potten, drie poortwachters

De € 16,4 miljard vormt geen enkel fonds. Wie het bedrag als één geheel behandelt, mist wie over welk deel beslist.

Ongeveer € 10 miljard komt uit de Recovery and Resilience Facility, het EU-investeringsfonds na Covid dat pas uitbetaalt wanneer landen afgesproken hervormingsmijlpalen halen. De Commissie beoordeelt de voortgang; daarna stemmen de nationale regeringen in de Raad over de betaling (Commission RRF page).

Nog eens € 4,2 miljard werd opgeschort onder de rechtsstaatconditionaliteitsverordening, een wet uit 2020 waarmee de EU subsidies kan inhouden wanneer democratische achteruitgang de begroting bedreigt. Voor het opheffen van die schorsing is een gekwalificeerde meerderheid in de Raad nodig: grotere landen wegen zwaarder mee en geen enkele lidstaat kan in zijn eentje blokkeren (EUR-Lex, CER).

Daarnaast hangt € 2,2 miljard aan regionaal ontwikkelingsgeld af van de vraag of de Commissie verklaart dat Hongarije voldoet aan voorwaarden rond academische vrijheid en behoorlijk bestuur (Euronews, Brussels Signal).

Wat de wet verandert, en wat de Commissie moet controleren

De hervormingen zijn concreet. De wet wijzigt ongeveer dertig bestaande wetten. De Hongaarse Integriteitsautoriteit krijgt meer ruimte om in te grijpen bij verdachte aanbestedingen, valse vermogensverklaringen worden strafbaar en de publiekbelangstichtingen, bekend als KEKVA's, worden ontmanteld. Via die stichtingen kwamen publieke bezittingen terecht bij besturen met politieke banden (DW). Juist die kanalen vormden de reden om het geld te bevriezen.

Een wet aannemen is iets anders dan haar handhaven. De Commissie moet nu kiezen of de tekst volstaat, of dat zij bewijs eist dat de nieuwe regels ook werken. Op dat punt heeft Brussel zich eerder verslikt.

In 2023 gaf de Commissie geld vrij voor het Hongarije van Viktor Orbán voordat de hervormingen volledig waren uitgevoerd. Een hoge juridisch adviseur van het EU-Hof stelde in februari dat de Commissie daarmee haar bevoegdheid overschreed, en adviseerde het Hof van Justitie die eerdere vrijgave te vernietigen (European Relations, NDFR). Volgt het Hof dat advies, dan zijn bij toekomstige betalingen aantoonbaar uitgevoerde hervormingen nodig, niet alleen wettelijke beloften. De uitspraak wordt later dit jaar verwacht.

De tijdsdruk maakt de beoordeling lastiger. Volgens Hongaarse berichtgeving moeten voor het grootste blok uit het herstelfonds alle voorwaarden eind augustus zijn gehaald, waarna de betalingsverzoeken in september volgen (Telex). De Commissie heeft dus grofweg twee maanden om te beoordelen of een anticorruptieautoriteit met pas uitgebreide bevoegdheden verdachte aanbestedingen werkelijk kan stoppen, en of KEKVA-bezittingen daadwerkelijk zijn teruggekeerd in publieke handen. De begrotingscontrolecommissie van het Europees Parlement heeft voor 14 juli een hoorzitting met commissarissen gepland om antwoorden af te dwingen (Euronews).

Het precedent buiten Boedapest

De uitkomst telt ook buiten Hongarije, omdat zij bepaalt hoe hard de EU haar ruil van geld voor hervormingen maakt. De recente Poolse ervaring liet zien dat de Commissie van een algemene blokkade kan overstappen op gefaseerde betalingen zodra een nieuwe regering begint te leveren (Bankier). De Hongaarse zaak is ingewikkelder: drie juridische instrumenten, niet één. Tegelijk vergroot de vergelijking met Slowakije de druk op de Commissie. Daar heeft de regering-Fico de onafhankelijkheid van aanklagers verzwakt, terwijl Hongarije die juist zegt te versterken. Brussel zal dus moeten uitleggen waarom de wetten van het ene land wel voldoen en die van het andere niet (Denník N, IBA).

Nu over de volgende meerjarenbegroting van de EU wordt onderhandeld, kijkt elke regering mee naar wat Brussel als echte hervorming accepteert. Is een ondertekende wet genoeg, dan blijft het model van hervormingen in ruil voor geld bestaan, maar verliest het wel scherpte. Eist de Commissie eerst werkende instituties, dan kan zij een regering straffen die daadwerkelijk probeert de machtsgreep van haar voorganger terug te draaien. Deze zomer moet Brussel kiezen tussen snelheid en geloofwaardigheid. Allebei leveren voor eind augustus wordt moeilijk.