Hongarije maakt € 6,6 miljard vrij

De nieuwe Hongaarse regering heeft haar twee jaar oude veto tegen de Europese Vredesfaciliteit (EPF) opgeheven, het fonds buiten de EU-begroting waarmee landen worden gecompenseerd voor wapens die zij aan Oekraïne leverden. Daarmee komt € 6,6 miljard vrij. Daartegenover staan nog voor ongeveer € 43 miljard aan declaraties van lidstaten. Donorlanden krijgen dus ongeveer vijftien cent terug voor elke euro die zij uitgaven.

Die opheffing van het veto stond niet op zichzelf. In negen dagen haalde Boedapest € 16,4 miljard aan eerder bevroren EU-structuurfondsen binnen, sloot het met Oekraïne een akkoord over minderheidsrechten voor Hongaarstalige scholen en openbaar bestuur in Transkarpatië (kormany.hu) en kreeg het Duitse diplomatieke steun. Bondskanselier Merz beloofde premier Magyar tijdens diens bezoek aan Berlijn te helpen Hongarije "terug naar het centrum van Europa" te brengen.

De vergoedingsklem

EU-buitenlandchef Kaja Kallas wil de € 6,6 miljard verdelen over terugbetalingen aan lidstaten, de EU-trainingsmissie voor Oekraïne en directe wapenaankopen voor Kyiv (EEAS, Do Rzeczy). In de oorspronkelijke opzet van de EPF konden landen ongeveer 40% van de waarde van gedoneerd materieel terugkrijgen. Met de formule van Kallas zakt dat naar circa 10%.

De Slowaakse minister van Defensie Robert Kaliňák maakte het verschil het scherpst zichtbaar: Slowakije rekende op € 250 miljoen en krijgt naar verwachting ongeveer € 25 miljoen. Het land leverde MiG-29-gevechtsvliegtuigen en S-300-luchtverdedigingssystemen, maar ziet slechts een fractie van de waarde terug. Polen krijgt met dezelfde klem te maken (Euronews). Polen, Slowakije en Duitsland wezen Kallas' voorstel op de defensieministersbijeenkomst van 8 juni af.

Wie betaalde, wie incasseerde

De rekening beloont het land dat blokkeerde, niet de landen die leverden. Hongarije stuurde nooit wapens naar Oekraïne. Het hield twee jaar een veto vast en liet dat vervolgens los in ruil voor € 16,4 miljard aan vrijgegeven fondsen en een Oekraïens akkoord over minderheidsrechten. Slowakije haalde zijn arsenalen leeg en krijgt een tiende van wat het verwachtte.

Dat verschil zit in het ontwerp. De EPF werd in 2021 gebouwd voor bescheiden lastenverdeling in vredestijd, met een oorspronkelijk plafond van € 5 miljard over zeven jaar. De grootschalige oorlog maakte die opzet te klein. Het plafond steeg naar € 17 miljard, maar lidstaten leverden veel meer wapens dan het fonds kon dekken (Kyiv Independent).

De omwegarchitectuur

In plaats van de EPF te repareren, bouwde de EU eromheen. SAFE, een leenfaciliteit van € 150 miljard voor Europese defensie-inkoop, werkt met gekwalificeerde meerderheid: besluiten hebben een gewogen meerderheid nodig, waardoor één land niet alleen kan blokkeren. Polen ontving op 29 mei zijn eerste SAFE-tranche van € 6,6 miljard. De Ukraine Support Loan van € 90 miljard gebruikt versterkte samenwerking, zodat een groep bereidwillige staten kan doorgaan terwijl anderen afhaken. De EPF is daarmee het laatste militaire financieringsinstrument van de EU waarin één land alles kan tegenhouden, en bovendien veruit het kleinste.

Eén keer een veto opheffen verandert die architectuur niet. Een toekomstige Hongaarse regering kan de blokkade immers opnieuw instellen, omdat de unanimiteitseis voor de EPF in het EU-verdragsrecht blijft staan. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken wil unanimiteit in het buitenlandbeleid vervangen door meerderheidsbesluitvorming (Deutschland.de), maar juist die wijziging vereist unanimiteit. Minstens tien lidstaten verzetten zich daartegen.

De gevechten die nog komen

Het compromis van Kallas is nog niet aangenomen. De definitieve verdeelsleutel hangt af van een akkoord in de Raad van de EU, waar ministers van de lidstaten wetgeving vaststellen. Polen, Duitsland en Slowakije verzetten zich daar actief tegen. Ook loopt nog altijd een rechtszaak uit de Orbán-periode bij het Hof van Justitie van de EU over het gebruik van bevroren Russische tegoeden voor de EPF; de regering-Magyar heeft die zaak niet ingetrokken.

De EPF doet er nog wel toe, maar niet meer zoals bedoeld. Nu SAFE en de Ukraine Support Loan op een veel grotere schaal werken, is de faciliteit vooral een wachtrij geworden voor terugbetaling van al geleverde wapens. De landen die als eerste hun voorraden leegmaakten, staan achteraan in een rij waarvan de uitbetaling steeds kleiner wordt.