Hongarije versoepelt Pakslimiet bij hitte

Maandagochtend mat de Donau 30,22°C, 500 meter stroomafwaarts van de Hongaarse kerncentrale Paks (HVG). Daarmee kwam de rivier boven de grens van 30°C die vissen en het zuurstofgehalte moet beschermen. Volgens de normale regels had Paks 640 megawatt aan vermogen moeten terugschakelen.

De Hongaarse energieminister koos anders. Kapitány István gaf een vrijstelling voor twee dagen en verhoogde de maximaal toegestane lozingstemperatuur naar 31,5°C. De geplande productieverlaging kromp daardoor tot slechts 40 MW (Portfolio, Telex). De onderbouwing was leveringszekerheid, op advies van MAVIR, de Hongaarse netbeheerder. Eén centrale, één rivier, één ministerieel besluit. Maar dezelfde botsing tussen warm water en stroomvoorziening speelt inmiddels op meer plaatsen in Europa.

Waarom warme rivieren dure stroom betekenen

Kerncentrales en grote thermische centrales wekken elektriciteit op door water tot stoom te verhitten. Nadat die stoom de turbines heeft aangedreven, moet de centrale nog altijd grote hoeveelheden restwarmte kwijt. Meestal gebeurt dat door rivierwater door het koelsysteem te voeren en warmer terug te lozen. Milieuvergunningen leggen vast hoeveel extra warmte een rivier mag opnemen, omdat warm water minder opgeloste zuurstof bevat en vissterfte kan veroorzaken. De Europese Kaderrichtlijn Water stelt de algemene eis dat waterlichamen beschermd moeten worden; per centrale wordt die eis vertaald in een concrete temperatuurgrens (eur-lex).

Duwt een hittegolf rivieren voorbij die grenzen, dan moeten centrales terugregelen. Het aanbod daalt precies op het moment dat de vraag naar airconditioning oploopt. Op de Europese groothandelsmarkt voor elektriciteit bepaalt de laatste, duurste centrale die nodig is om aan de vraag te voldoen de prijs. Valt goedkope, stabiele kernstroom weg, dan nemen gascentrales vaak die rol over. De prijs stijgt dan voor iedereen die aan het net hangt.

Frankrijk liet zien hoe snel dat effect doorwerkt. EDF verlaagde vorige week de nucleaire productie met 4,1 GW, ongeveer 7% van de middagvraag, omdat rivierwatertemperaturen de vergunningsgrenzen bereikten bij reactoren zoals Golfech en Nogent-sur-Seine (Reuters, Le Figaro). De Franse stroomexport zakte van grofweg 10 tot 12 GW naar circa 3 GW (Le Monde). Buurlanden die op die import rekenen, kwamen daardoor krapper te zitten. In België schoten kwartierprijzen op de groothandelsmarkt in de avonduren boven € 1.000/MWh, toen de zonneproductie terugviel maar de koelvraag hoog bleef (Euronews).

Hitte raakt ook fabrieken

De beperking geldt niet alleen voor reactoren. Elektriciteitscentrales bij Mainz-Wiesbaden gebruiken ongeveer 80.000 kubieke meter Rijnwater per uur voor koeling en riskeren gedeeltelijke stillegging als de rivier richting 28°C gaat. Ook de chemiefabriek van Budenheim kan bij vergelijkbare temperaturen energie-intensieve processen moeten terugschalen (Tagesschau). Rijnland-Palts heeft inmiddels de eerste waarschuwingsfase voor warm rivierwater afgekondigd; hogere niveaus werden eerder bereikt in 2018, 2019, 2022 en 2025 (Rhein-Ahr-Anzeiger). Uitzonderlijk is dit dus niet meer.

Wie de keuze betaalt

De Hongaarse vrijstelling hield ongeveer 600 MW goedkope kernstroom op het net en beperkte daarmee de prijsstijging die consumenten anders hadden gevoeld. De Donau droeg de rekening. De regering zegt dat doorlopende metingen geen gevaar voor het waterleven lieten zien (HVG, Telex), maar onafhankelijke gegevens over opgeloste zuurstof of een ecologische beoordeling zijn niet gepubliceerd. Enkele dagen eerder noemde dezelfde regering de eerste productieverlagingen bij Paks nog routineus en beheersbaar. Maandag werden verdere verlagingen ineens onaanvaardbaar geacht (444.hu). Die draai bleef onverklaard.

Frankrijk heeft juridisch dezelfde mogelijkheid. Tijdens de hittegolf van 2022 draaiden vier Franse centrales in totaal 24 dagen onder milieuvrijstellingen (Le Monde). In 2026 verlaagde EDF de productie en had het bedrijf op het moment van berichtgeving geen nieuwe vrijstelling aangevraagd. Het verschil zit dus niet in het recht, maar in de keuze: Frankrijk nam de klap in het aanbod, Hongarije nam het ecologische risico.

Naarmate hittegolven vaker voorkomen, zullen temperatuurgrenzen voor rivieren vaker botsen met de elektriciteitsvraag die juist door die hitte wordt aangejaagd. Elke vrijstelling zonder transparant ecologisch bewijs maakt de volgende makkelijker te verdedigen.