Hongaarse aanbestedingen verhullen te hoge prijzen

De Hongaarse Integriteitsautoriteit, het anticorruptieorgaan dat Boedapest in 2022 onder druk van de EU oprichtte, stelt dat overprijzen al kan zitten ingebouwd in de manier waarop openbare aanbestedingen worden ontworpen en gegund (Integrity Authority). Op papier klopt de procedure. De prijs klopt niet. Precies dat verschil, tussen formele naleving en werkelijke waarde voor publiek geld, is een blinde vlek in het Europese toezicht.

Hoe een aanbesteding alle regels volgt en toch faalt

Een aanbestedende dienst publiceert een aankondiging, houdt zich aan de termijnen, beoordeelt de offertes en gunt het contract. Alle vakjes zijn aangevinkt. Toch kan de markt rond die aanbesteding al zijn gevormd voordat de eerste inschrijving binnenkomt.

Technische eisen kunnen zo worden geschreven dat ze bij één leverancier passen. Kwalificatie-eisen kunnen buitenstaanders uitsluiten zonder openlijk discriminerend te zijn. Percelen kunnen zo groot worden gebundeld dat kleinere bedrijven afhaken. Termijnen kunnen zo kort zijn dat nieuwkomers geen serieuze offerte kunnen voorbereiden. De OESO noemt schijnbiedingen, beurtelings winnen en marktverdeling als technieken die een papieren spoor opleveren dat nauwelijks te onderscheiden is van echte concurrentie (OECD). Ook het eigen EU-aanbestedingsscorebord ziet aanbestedingen met één bieder en lage concurrentie als rode vlaggen, omdat zulke patronen erop wijzen dat de markttest vooral op papier bestaat (Single Market Scoreboard).

Het resultaat is voorspelbaar: dezelfde winnaars, opgeblazen contracten en EU-geld dat wordt uitgegeven zonder dat er ergens in het dossier een procedurefout staat.

Brussel kan geld bevriezen, maar geen prijzen toetsen

De EU heeft wel degelijk instrumenten. De rechtsstaatconditionaliteit geeft de Commissie en de Raad, waarin de regeringen van de lidstaten stemmen, de mogelijkheid de EU-begroting te beschermen wanneer bestuurlijke tekortkomingen financiële risico's veroorzaken. In 2022 gebruikte de Raad dat instrument tegen Hongarije: € 6,3 miljard aan vastleggingen uit cohesieprogramma's werd opgeschort, omdat de zwaktes in aanbesteding en corruptiebestrijding als systemisch werden beoordeeld (Council Implementing Decision 2022/2506, CER). Los daarvan werd Hongaarse toegang tot herstelfondsen gekoppeld aan hervormingsmijlpalen rond rechterlijke onafhankelijkheid, anticorruptie en waarborgen bij aanbestedingen (Commission Hungary RRF page).

Dat zijn serieuze instrumenten met echte gevolgen. Maar ze werken van bovenaf: geld bevriezen, voorwaarden stellen, mijlpalen controleren. Geen van die instrumenten beantwoordt per contract de simpele vraag wat deze weg, dit IT-systeem of dit gebouw bij echte concurrentie zou hebben gekost.

OLAF, het antifraudebureau van de EU, kan onderzoek doen en terugvordering aanbevelen, maar niet vervolgen (OLAF). Het Europees Openbaar Ministerie kan strafzaken voeren over misdrijven tegen de EU-begroting, maar heeft dan wel strafbaar gedrag nodig, zoals fraude of omkoping, niet alleen een hoge prijs (EPPO). De Europese Rekenkamer noemde het antifraudekader van het herstelfonds een werk in uitvoering. Daarmee wordt dezelfde kloof zichtbaar: mijlpalen controleren is iets anders dan toetsen of prijzen redelijk zijn (ECA Special Report 06/2026).

Dezelfde blinde vlek, overal

In elk Europees land wordt dit verhaal anders gelezen, maar de kernvraag blijft vaak buiten beeld. Duitsland, de grootste nettobetaler van de EU, ziet vooral een begrotingsvraag: krijgen belastingbetalers waar voor hun geld? (Spiegel). Roemenië legt de nadruk op Hongaarse stappen richting aansluiting bij het Europees Openbaar Ministerie als correctie op het probleem (Digi24). Polen leest de kwestie door de eigen ervaring met bevroren EU-fondsen (Brussels Times). Slowakije presenteert de anticorruptieagenda van de nieuwe regering als bewijs dat een systeem zichzelf toch kan corrigeren (Aktuality.sk).

Elk perspectief raakt iets echts. Geen ervan stelt de prijsvraag scherp. Aanklagers bestraffen misdrijven. Rekenkamers signaleren systeemfouten. Conditionaliteit bevriest geld. Maar om overprijzen hard te maken, moet de Commissie kunnen aantonen wat een contract in een werkelijk open markt had moeten kosten. Geen bestaande EU-instelling levert dat antwoord.

De Hongaarse Integriteitsautoriteit wijst daarmee op een gat dat Brussel nog niet heeft gedicht. Een aanbesteding kan legaal zijn, op papier concurrerend lijken en toch te duur uitvallen. De Commissie en de Europese Rekenkamer hebben het mandaat en de gegevens om marktprijsbenchmarks te ontwikkelen. Zolang die capaciteit ontbreekt, blijft EU-begrotingsbescherming beter in het opsporen van gebroken regels dan van opgeblazen contracten die geen regel overtreden.