Iran dwingt schepen naar Hormuz-routes

Hormuz is open onder voorwaarden. Schepen kunnen doorvaren, maar Iran wil bepalen hoe. Eind juni liet de Revolutionaire Garde aan reders weten dat alleen door Teheran aangewezen routes door de zeestraat zijn toegestaan. Schepen die daarvan afwijken, riskeren volgens Iran een "zware reactie" (CNBC). Door Hormuz gaat dagelijks ongeveer 20 miljoen vaten ruwe olie en circa een vijfde van de wereldwijde LNG-handel (EIA). Voor Europa ligt de test niet in een formele sluiting van de zeestraat, maar in iets praktischers: als verzekeraars en reders de Iraanse route volgen voordat regeringen ingrijpen, krijgt Teheran feitelijke controle zonder de doorgang officieel te blokkeren.

Twee routes, één dreiging

Nadat de VS en Iran op 17 juni een tijdelijk raamwerk voor heropening hadden afgesproken, bood Oman een tolvrije corridor langs zijn kust aan, afgestemd met de IMO, de VN-organisatie voor maritieme veiligheid (Gulf Industry/ONA). Schepen namen de proef op de som. Op 24 juni voeren 78 schepen door de zeestraat; 42% koos de Omaanse route (S&P Global). Een dag later wees de Revolutionaire Garde elke niet-Iraanse vaarroute af.

Daar zit het probleem. Volgens UNCLOS, het VN-zeerechtverdrag, mag een kuststaat de "doortocht" door zeestraten die voor internationale scheepvaart worden gebruikt niet opschorten (UNCLOS). Iran gaat verder dan dat. Teheran eigent zich het recht toe om te bepalen welke route telt, en om schepen te bedreigen die anders kiezen.

Wie beslist uiteindelijk over een reis

Regeringen formuleren principes. Kapiteins beslissen over reizen. Een schip dat Hormuz nadert, kijkt vandaag eerst naar oorlogsrisicoverzekeringen, richtlijnen van P&I-clubs, sanctieadvies en charterclausules, en pas daarna naar het weer. P&I-clubs, de onderlinge verzekeraars die aansprakelijkheid bij scheepvaartincidenten dekken, hebben gezegd dat er geen dekking is voor handel die sancties schendt (Shipowners' Club). De standaardclausules van BIMCO voor oorlogsrisico's geven reders ruimte om elke doorvaart te weigeren die zij onveilig achten (BIMCO). Verzekeraars zeggen bovendien dat zij mogelijk maanden aan stabiliteit nodig hebben voordat premies dalen (CNBC).

Het gevolg is een klem. De door Teheran goedgekeurde route gebruiken kan sanctierisico opleveren. Die route mijden betekent mogelijk fysiek gevaar en onbetaalbare verzekering. Iran hoeft de zeestraat dan niet te blokkeren als private poortwachters de alternatieven al sluiten.

Wat Europa wel en niet kan doen

De EU heeft gereageerd, maar met instrumenten die voor een ander soort druk zijn ontworpen. Op 8 juni legde de Raad, waar de regeringen van de lidstaten gezamenlijk besluiten nemen, onder een recent uitgebreid kader sancties op aan een marine-eenheid van de Revolutionaire Garde en twee personen. Het was de eerste keer dat de EU sancties specifiek inzette ter verdediging van de vrije doorvaart (2eu.brussels, Firstpost). Frankrijk hamert op vrije scheepvaart zonder voorwaarden en presenteert een eventuele militaire reactie als mijnenruiming en escorte (La Gazette France).

Sancties bevriezen tegoeden en beperken reizen. Ze ruimen geen mijnen en maken een onveilige route niet ineens commercieel bruikbaar. De twee Europese marinemissies in de regio laten dat verschil zien. EMASOH/Agenor, een door Frankrijk geleide Europese toezichtsmissie waaraan ongeveer acht lidstaten bijdragen, monitort de zeestraat maar heeft geen handhavingsmandaat (EMASOH). Operatie ASPIDES, in 2024 opgezet om scheepvaart in de Rode Zee te beschermen, kan schepen door gevaarlijke zones escorteren, maar is ontworpen om Houthi-aanvallen af te schrikken. Niet om een kuststaat te dwingen alternatieve corridors te accepteren (Council of the EU).

Europa's energierelatie met Hormuz loopt vooral via prijzen, niet via pijpleidingen. Het grootste deel van de ruwe olie uit de zeestraat gaat naar Azië. Voor Europa betekent verstoring dus eerder hogere wereldwijde olie- en vrachtkosten dan ontbrekende tankers in Europese havens. De Europese Commissie heeft vliegtuigbrandstof genoemd als een sector waar de druk het hardst kan aankomen (EIA, Infobae/EFE).

De Amerikaanse sanctielicentie van 60 dagen waarop de huidige wapenstilstand rust, loopt af op 21 augustus. Blijven schepen de Omaanse corridor gebruiken en gaan verzekeraars daarvoor werkbare premies afgeven, dan verliest Iran greep. Maken mijnen en aanvallen alleen de Iraanse route nog verzekerbaar, dan gaat doortocht, de juridische regel dat een kuststaat een internationale zeestraat niet mag blokkeren, afhangen van toestemming van degene die dreigt. Dat precedent reikt verder dan de Golf.