Iran koppelt Hormuz aan Amerikaanse concessies

Iran heeft aangeboden de Straat van Hormuz binnen een week te heropenen, op voorwaarde dat de Verenigde Staten eerst handelen. Donald Trump zou het aanbod hebben afgewezen, maar Teheran zegt nog geen formeel antwoord te hebben ontvangen. Op 25 september waren slechts negen schepen zichtbaar op de zeestraat, waar vóór het conflict dagelijks ongeveer 125 grote commerciële schepen doorheen voeren (Cyprus Mail).

De melding van de afwijzing komt van The Wall Street Journal. De krant citeerde anonieme Amerikaanse functionarissen, die zeiden dat Trump verwacht de bombardementen op Iran na de tussentijdse verkiezingen in november te hervatten (WSJ). Dat maakt duidelijk wat de krant van die functionarissen heeft gehoord, maar niet welk besluit Washington heeft genomen. Het Witte Huis heeft de afwijzing niet officieel bevestigd. Deutschlandfunk, de Duitse publieke omroep, benadrukte dat de berichtgeving niet officieel was bevestigd (Deutschlandfunk). Berliner Zeitung meldde op basis van Reuters dat Iran nog op een officieel Amerikaans antwoord wachtte (Berliner Zeitung).

Washington handelt eerst, Iran opent daarna

Abbas Araghchi, de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, zette het plan uiteen bij de VN. Volgens hem was het via Qatar aan Washington overgebracht (VN-opname). Er gebeurt niets voordat de VS instemt. Daarna zou Washington volgens Araghchi vier of vijf dagen handelen. Op de zesde dag zou Iran de zeestraat openen en op de zevende dag zouden gesprekken over een definitief akkoord beginnen (VN-opname).

Iran wil in ruil vooral dat de Amerikaanse zeeblokkade van Iraanse havens wordt opgeheven en de oliesancties worden versoepeld, meldde Associated Press (AP). Ook vraagt Teheran om vrijgave van bevroren tegoeden en een staakt-het-vuren dat Libanon omvat.

Washington heeft in het openbaar de deur niet dichtgedaan. Reuters meldde dat een Amerikaanse functionaris de contacten via bemiddelaars op de dag van Araghchi’s verklaring "positief en constructief" noemde (Reuters via Al-Monitor). Dat wijst op overleg, maar sluit een afwijzing achter gesloten deuren niet uit.

Wie kan dit in beweging brengen, en wie niet

De blokkade is Washingtons sterkste drukmiddel. Het Amerikaanse Central Command meldde dat het tot 23 september 115 commerciële schepen had omgeleid die naar Iraanse havens voeren of daarvandaan kwamen (CBS). Volgens het Iraanse voorstel moet de VS dat drukmiddel opgeven voordat Iran zijn belofte op zee waarmaakt.

De machtsverhoudingen zijn overzichtelijk. Washington kan op het aanbod reageren en de blokkade en sancties aanpassen. Iran kan de zeestraat heropenen. De voorwaarde over Libanon is het lastigst te vervullen: die hangt af van Israël. Washington kan Israël onder druk zetten, maar niet tot instemming dwingen.

Europa zit niet aan de onderhandelingstafel, maar betaalt wel mee aan de gevolgen. Vóór de oorlog ging ongeveer een vijfde van het wereldwijde aardolieverbruik door de zeestraat. Verstoring werkt daardoor via de wereldwijde prijzen door in Europese huishoudens en bedrijven (EIA). De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Johann Wadephul, steunde op 24 september een verklaring van 80 landen die eiste dat Hormuz volledig wordt geopend (Handelsblatt). Die verklaring verhoogt de druk, maar verandert niets aan de voorwaarden van het voorstel.

Andere Europese stappen beschermen alternatieve routes, niet de zeestraat zelf. Emmanuel Macron kondigde aan militairen, radars en luchtverdediging naar Yanbu te sturen, de Saoedische olieterminal aan de Rode Zee. Hoeveel militairen en materieel worden ingezet en wanneer dat gebeurt, is nog niet bekend (Le Monde). Via Yanbu kan een deel van de Saoedische olie de afnemers bereiken zonder Hormuz te passeren. De terminal beveiligen beschermt die omweg. Kaja Kallas, het hoofd van het EU-buitenlandbeleid, vraagt de lidstaten om meer schepen en vliegtuigen voor Aspides, de EU-missie die de scheepvaart in de Rode Zee beschermt tegen aanvallen van de Houthi’s (Euronews). Er zijn geen aanwijzingen dat die missie in Hormuz opereert.

Waaraan een heropening te zien is

Het aantal schepen geeft een duidelijker beeld dan de diplomatie. De Internationale Maritieme Organisatie had tot 24 september 85 incidenten en 24 doden onder zeevarenden in het gebied bevestigd, meldde hetzelfde bericht van Cyprus Mail (Cyprus Mail). Grote tankers vervoeren nog altijd aanzienlijke hoeveelheden olie. Weinig scheepspassages betekenen dus niet dat de uitvoer is stilgevallen.

De lage aantallen verklaren wel de voorzichtigheid. Rederijen, bemanningen en verzekeraars beoordelen per route of een passage veilig genoeg is. Na maanden van aanvallen willen ze eerst zien dat schepen dag na dag door de zeestraat komen voordat ze een aankondiging uit Teheran of Washington vertrouwen.

Teheran heeft een voorwaardelijk tijdschema voorgelegd; Washington heeft daarop nog geen openbaar antwoord gegeven. Het bericht van The Wall Street Journal suggereert dat het antwoord mogelijk nee is, maar berust op anonieme functionarissen. Hormuz is pas open wanneer schepen er weer geregeld doorheen varen. De dagelijkse aantallen passages geven uitsluitsel.