Ierland moet EU-begrotingsruzie sturen

Ierland heeft op 1 juli het roulerende voorzitterschap van de Raad van de EU overgenomen, het orgaan waarin nationale ministers onderhandelen en stemmen over EU-wetgeving. Dublin neemt de voorzittershamer over precies op het moment dat het grootste openstaande conflict van de Unie op tafel komt: de nieuwe zevenjaarsbegroting, volgens het voorstel van de Europese Commissie goed voor bijna € 1,98 biljoen (Zeit, European Commission). Het voorzitterschap geeft Ierland niet de leiding over Europa. Het geeft Ierland de leiding over de zaal waarin 27 regeringen tot overeenstemming moeten komen. Dat verschil is relevant, want in die zaal wordt het de komende maanden rumoerig.

De voorzitter, niet de baas

Het voorzitterschap leidt de meeste ministeriële vergaderingen, schrijft compromisteksten en bepaalt welke conflicten wanneer worden behandeld. Wetgeving voorstellen kan het niet. Nationale veto’s wegdrukken evenmin. En een stemmeerderheid die er niet is, kan Dublin ook niet tevoorschijn schrijven (Council of the EU). De Ierse termijn is bovendien het eerste deel van een achttienmaandenprogramma met Litouwen en Griekenland. Ierland erfde dus een agenda, geen leeg vel papier (Irish trio programme).

Het meeste werk gebeurt overigens onder het ministeriële niveau. In werkgroepen lopen nationale ambtenaren juridische teksten regel voor regel door. In Coreper, het comité van ambassadeurs van de lidstaten in Brussel, worden de meeste politieke conflicten afgezwakt of juist geparkeerd voordat ministers aanschuiven (Council preparatory bodies). Een voorzitterschap slaagt als het meningsverschillen versmalt voordat de camera’s aangaan. In zes maanden zal Dublin honderden compromissen moeten schrijven over tientallen dossiers (Euronews FR).

Waarom de begroting zo moeilijk rondkomt

Het meerjarig financieel kader, de zevenjarige EU-begroting die in Brussel bekendstaat als het MFK, kent de strengste besluitvormingsregel van de Unie. Alle 27 regeringen moeten unaniem instemmen. Daarna moet het Europees Parlement zijn goedkeuring geven: het kan het hele pakket aannemen of verwerpen, maar niet regel voor regel herschrijven (Council MFF). Eén land kan de deal dus blokkeren. Juist daarom krijgt de schrijfmacht van het voorzitterschap extra gewicht. Welke begrotingsposten eerst worden besproken, welke bedragen in de compromistekst verschijnen en hoe snel de kalender opschuift, bepaalt mede of regeringen een overzichtelijke keuze krijgen of een onderhandelingsveld dat te breed wordt om nog te sluiten.

Duitsland dringt onder bondskanselier Friedrich Merz aan op forse bezuinigingen. Op Reuters gebaseerde berichtgeving in Duitse media meldde dat Berlijn ongeveer € 400 miljard van het Commissievoorstel af wil halen, al bleef de formele status van dat bedrag betwist (Deutschlandfunk, WirtschaftsWoche). De Duitse kritiek richt zich op vroege concepten waarin minder geld zou gaan naar concurrentiekracht en defensie, terwijl landbouw en cohesiefondsen worden ontzien. Dat zijn juist de twee begrotingslijnen waarlangs geld naar boeren en armere EU-regio’s stroomt (n-tv). Daar ligt de echte breuklijn: nettobetalers als Duitsland, Nederland en Oostenrijk willen een kleinere begroting; netto-ontvangers in Zuid- en Oost-Europa willen de uitgaven behouden die hun achterstand op de rest moeten verkleinen.

De Ierse premier Micheál Martin waarschuwde bij de start van het voorzitterschap voor "extreme positions" in de begrotingsstrijd. Die boodschap was bedoeld om beide kampen aan tafel te houden (Zeit). Martins hefboom is geen stem. Het is de pen: het voorzitterschap schrijft de compromisvakken waarbinnen regeringen uiteindelijk moeten kiezen.

Kalenderdruk van alle kanten

De begroting is niet het enige dossier waarvoor unanimiteit nodig is. Uitbreiding met Oekraïne en Moldavië, een nieuw sanctiepakket tegen Rusland en openstaande toetredingsstappen vergen allemaal consensus, en elk van die dossiers heeft zijn eigen politieke blokkades (Euronews PL, Onet). Volodymyr Zelenskyy bezocht Dublin en riep Polen en Hongarije publiekelijk op de Oekraïense route naar de EU niet te blokkeren (Rzeczpospolita). Dat zijn politieke signalen, geen institutionele uitkomsten. Toch put elk unanimiteitsdossier uit dezelfde voorraad politiek krediet. Een vastgelopen begroting zou die voorraad snel uitputten.

Daarin zit de werkelijke macht van het voorzitterschap: niet in het verslaan van een veto, maar in het schrijven van een tekst die het gebruik ervan duurder maakt.