Na Poolse stop liet Italië Ruslandzending door

De Italiaanse douane gaf een zending naar Rusland vrij op basis van een sanctievrijstelling. Poolse douanebeambten hielden de lading aan bij de buitengrens van de EU en stuurden die terug. Italië gaf de goederen daarna opnieuw vrij en liet ze vanuit een Italiaanse haven naar Rusland vertrekken, blijkt uit een rapport dat de Europese Rekenkamer op 10 november publiceerde (rapport van de Europese Rekenkamer). De EU-sancties hebben de rechtstreekse handel met Rusland sterk teruggedrongen. Toch beslist elke nationale douanedienst nog altijd zelf, en de Europese Commissie zegt dat zij een afzonderlijke vrijgave niet kan terugdraaien.

De Europese Rekenkamer is de onafhankelijke controle-instantie van de EU. Ze onderzoekt hoe EU-geld wordt besteed en hoe EU-regels worden toegepast. Haar bevindingen hebben geen rechtskracht en dit rapport bewijst geen misdrijf. In het openbare verslag staan de goederen, de exporteur, de eindgebruiker en de Italiaanse ambtenaren die de vrijgave goedkeurden niet vermeld. Ook heeft geen boete of rechterlijke uitspraak de wederuitvoer onwettig verklaard.

De ene grens hield de zending tegen, de andere liet haar door

De exporteur beriep zich op een vrijstelling in Verordening 833/2014, de belangrijkste EU-wet die de handel met Rusland beperkt. Die wet staat enkele specifieke toepassingen zonder militair doel toe. Exporteurs verklaren zelf dat ze voor zo’n vrijstelling in aanmerking komen; vooraf een vergunning aanvragen hoeft niet (douane-FAQ van de Commissie). De Italiaanse douane accepteerde die verklaring. Een afzonderlijke exportvergunning was daardoor niet nodig (rapport van de Europese Rekenkamer).

Goederen blijven onder douanetoezicht totdat ze de EU daadwerkelijk verlaten. Daardoor mogen beambten bij de uitgang ook lading tegenhouden die een ander land al heeft vrijgegeven (douane-FAQ van de Commissie). Dat deden de Poolse beambten: de zending ging terug naar Italië. De Italiaanse douane annuleerde de oorspronkelijke aangifte, beoordeelde de goederen opnieuw en gaf ze weer vrij.

Het gepubliceerde verslag vermeldt niet waartegen de Poolse beambten bezwaar maakten, of hoe Italië dat bezwaar beoordeelde voordat het de goederen voor de tweede keer vrijgaf. Ook elders stuitten Italiaanse vrijgaven op verzet. Volgens Rapporteur hield de Litouwse douane een andere zending tegen die Italië op basis van dezelfde vrijstelling had goedgekeurd. Wat daarna met die goederen gebeurde, is niet bekendgemaakt.

De auditors waarschuwen voor forumshoppen: exporteurs kunnen hun goederen via de douanedienst loodsen die het soepelst met de regels omgaat. De gekozen route bewijst op zichzelf niet dat deze exporteur dat deed. Toen Poolse en Italiaanse beambten van mening verschilden, was er geen hogere instantie die de knoop doorhakte. De Commissie zei tegen de auditors dat afzonderlijke vrijgaven onder de lidstaten vallen en dat zij geen bevoegdheid heeft om in te grijpen (Bursa).

De handel kromp, maar de controles liepen uiteen

De sancties hebben effect gehad. De goederenhandel tussen de EU en Rusland daalde van € 252,8 miljard in 2021 naar € 58,3 miljard in 2025. Ook zijn rechtstreekse uitvoer van goederen die de Russische defensie-industrie goed kan gebruiken sinds 2023 vrijwel stilgevallen (rapport van de Europese Rekenkamer). De auditors schrijven die hele daling niet aan de sancties toe. Evenmin kunnen ze vaststellen hoeveel de Russische oorlogscapaciteit erdoor is verzwakt.

Landen controleren niet op dezelfde manier. Bulgarije registreerde sinds 2022 geen enkele overtreding bij goederen uit andere lidstaten die via de Bulgaarse douane de EU verlieten. Letland noteerde in 2024 alleen al ongeveer 2.100 onregelmatige zendingen van dat type (rapport van de Europese Rekenkamer, Eurocom). Omdat er geen gezamenlijke telling is van het aantal gecontroleerde zendingen, bewijst dat verschil niet dat Bulgarije ladingen zomaar doorlaat. Het betekent wel dat niemand de handhaving in verschillende landen betrouwbaar kan vergelijken.

De formulering van de regels speelt ook mee. In de douanewetgeving en de sanctiewetgeving worden soms verschillende termen gebruikt. Bovendien is de uitleg van de Commissie advies en geen bindend recht. Een vrijstelling die bij de ene douane geldig lijkt, kan bij de volgende grens toch vragen oproepen.

Wie zet de stempel?

De verdeling van bevoegdheden verklaart de impasse. Regeringen spreken sancties samen af in de Raad, waar nationale ministers besluiten nemen. Nationale beambten inspecteren vervolgens de lading, beoordelen vrijstellingen en vervolgen overtredingen. De auditors adviseren de Commissie om onduidelijke regels te verhelderen en uiterlijk in 2027 verschillen tussen landen te onderzoeken. Daarna zou de Commissie uiterlijk in 2028 gezamenlijke criteria voor toezicht moeten vaststellen (rapport van de Europese Rekenkamer, Paperjam). Het zijn aanbevelingen; de auditors kunnen niemand verplichten ze op te volgen.

De Commissie antwoordt dat ze de samenwerking en richtlijnen al heeft versterkt. Ook wijst ze op een nieuw EU Sanctions Office (ANSA). Overleg en richtlijnen helpen douanebeambten de regels uit te leggen. Maar ze veranderen niets aan het punt dat de Commissie zelf tegenover de auditors maakte: nationale ambtenaren beslissen nog altijd of een zending wordt vrijgegeven.

De sancties hebben de rechtstreekse handel met Rusland hard geraakt, maar een vrijstelling is slechts zo streng als de soepelste douanedienst die haar accepteert. Het Poolse bezwaar hield een Italiaanse vrijgave niet tegen. Onder de huidige regels had geen enkele EU-instantie de bevoegdheid om het meningsverschil tussen beide landen te beslechten.