Italië levert pas € 3,7 miljard EU-projecten op

De Herstel- en Veerkrachtfaciliteit (RRF), het fonds van € 577 miljard waarmee de EU sinds 2021 economieën na corona moet versterken, loopt op 31 augustus 2026 hard af. Daarna tellen nieuwe mijlpalen niet meer mee. Uiterlijk 30 september moeten alle betalingsverzoeken binnen zijn. Geld dat dan niet is benut, vervalt. Tot nu toe is ongeveer 58% van het fonds aan regeringen uitgekeerd (Europese Commissie, ING Think). De echte flessenhals zit alleen niet bij de overboeking vanuit Brussel. Die zit tussen het moment waarop een regering EU-geld ontvangt en het moment waarop dat geld daadwerkelijk een ziekenhuis oplevert of een klein bedrijf bereikt.

Italië haalde het geld binnen. De projecten bleven achter.

In Italië is dat patroon het scherpst zichtbaar. Rome heeft € 166 miljard binnen, 85% van de totale toewijzing van € 191 miljard, de grootste in de EU (Italiaanse regering). Toch vond de Italiaanse Rekenkamer slechts € 3,7 miljard aan werkelijk voltooide projecten (upday, Il Resto del Carlino). De rest zit ergens in de bestuurlijke pijplijn. Duizenden kleine gemeenten kregen financiering, maar hebben te weinig personeel voor aanbestedingen en toezicht. In het zuiden loopt de uitvoering het verst achter: Sicilië zit op een betalingsgraad van 22%, Calabrië op 25%, tegenover 47% in Veneto (Il Foglio).

Bij dat bestuurlijke tekort komt een fysiek tekort. De bouwkosten zijn sinds 2022 met 40% gestegen, terwijl de EU-subsidies voor deze projecten zijn vastgesteld op prijsniveaus uit 2021 (Legacoop Romagna). Voor aannemers klopt de rekensom dan niet meer: zij schrijven in op een schoolrenovatie tegen de ene prijs, waarna materialen het budget opsouperen voordat het dak erop zit. In 2025 leidde dat tot 13.500 insolventieprocedures in de Italiaanse bouwsector (Unioncamere). Elk faillissement legt ook het publieke werk erachter stil.

Verder naar het oosten is het beeld nog zwakker. Hongarije heeft pas 9% ontvangen van zijn € 10,4 miljard, terwijl € 9,5 miljard is bevroren vanwege conflicten over de rechtsstaat (Portfolio.hu). Roemenië riskeert sancties van € 15 miljard, met 38 mijlpalen die nog niet zijn gehaald (DCNews). Bulgarije wist slechts 53% op te nemen nadat het land sinds goedkeuring van het plan zeven regeringen versleet.

Overleven door de lat lager te leggen

Landen die succesvol lijken, kwamen daar vaak door hun ambities te verlagen. Portugal voorkwam het verlies van € 2 miljard door het plan drie keer te herprogrammeren, met geschrapte metrolijnen in Lissabon en Porto, gehalveerde woningbouwdoelen en 40% minder zorgbedden (Eco/Sapo, Observador). Ook schoof het land € 964 miljoen naar een ontwikkelingsbank, waarvan de leningprogramma's al als "uitgevoerd" tellen zodra contracten zijn ondertekend, niet wanneer projecten klaar zijn (Conta-la.pt). De Portugese toezichthouder stelde zelf de vraag: "Offereren we impact op?"

Griekenland, dat 68,5% van zijn pakket van € 36 miljard heeft opgenomen, zit in een andere klem. De vraag naar goedkope RRF-leningen, met rentes van 0,3–1%, ligt € 6–8 miljard boven het beschikbare aanbod (News247). Zodra die leningen stoppen, moeten bedrijven terug naar marktrentes die drie tot vier keer hoger liggen (Protothema).

De ontwerpfout zat er vanaf het begin in

De Europese Rekenkamer benoemde de kern van het probleem: de RRF betaalt voor mijlpalen, niet voor werkelijke kosten. Er bestaat geen mechanisme om geld terug te halen als een mijlpaal formeel is gehaald, maar de onderliggende investering nooit is afgemaakt (ECA Special Report 13/2024, eucrim).

Daaronder ligt een bredere kwetsbaarheid. Zoals Bruegel, de Brusselse economische denktank, opmerkte, vragen prestatiegebonden betalingen om sterke instituties (Bruegel). Roemenië, Bulgarije en Hongarije, landen met de zwakste overheidsapparaten, zijn nu juist de landen waar de grootste transformatie nodig is. De RRF moest verschillen verkleinen. In de praktijk heeft het fonds ze deels gereproduceerd.

Volgens de European Fiscal Board voegden RRF-subsidies jaarlijks ongeveer 0,25% van het bbp toe aan publieke investeringen in de EU, een impuls die in 2027 verdwijnt zonder duidelijke opvolger (European Fiscal Board). De volgende EU-begrotingscyclus begint in 2028, en onderhandelaars zijn het er nog niet eens over of er überhaupt een permanent investeringsinstrument moet komen. De vraag is inmiddels hoeveel geld zal verdampen, en of iemand het gat merkt dat daarna overblijft.