Italië verlengt controles zonder Ceuta-onderbouwing

Tot 15 oktober controleert Italië reizigers die vanuit Spanje per vliegtuig of schip aankomen. Minister van Binnenlandse Zaken Matteo Piantedosi verlengde de maatregel op 30 september (ANSA, Euronews). Het is de derde verlenging van de controles, die Rome in augustus invoerde (RTVE). Rome beroept zich op de migratiecrisis in Ceuta, de Spaanse enclave aan de Noord-Afrikaanse kust. Uit de gepubliceerde resultaten blijkt echter niet dat ook maar één geweigerde reiziger uit Ceuta kwam.

Controles in beide richtingen

De controles vinden plaats wanneer reizigers in Italië aankomen. Geen enkele route is afgesloten. Begin augustus meldde Sky TG24 dat de Italiaanse grenspolitie zich vooral richtte op reizigers van buiten de EU (Sky TG24). Rome heeft geen cijfers bekendgemaakt over wachttijden of hinder.

Spanje en Italië behoren allebei tot Schengen, het paspoortvrije reisgebied van de EU. Reizen tussen beide landen gaat daarom normaal gesproken zonder controles aan de binnengrenzen. De Schengengrenscode, het regelboek voor dat gebied, staat een regering toe tijdelijk controles in te voeren bij een ernstige bedreiging. De regering moet aantonen dat die noodzakelijk en evenredig zijn en dat minder ingrijpende maatregelen niet volstaan (EUR-Lex).

Madrid reageerde met eigen controles op reizigers die uit Italië aankomen. Die blijven van kracht tot 8 oktober (Euronews). De Spaanse minister van Buitenlandse Zaken José Manuel Albares noemde de Italiaanse verlenging van half september een "absurde maatregel". Zijn Italiaanse ambtgenoot Antonio Tajani noemde de Spaanse reactie onnodig agressief (EFE). Reizigers krijgen nu in beide richtingen met controles te maken.

Wat Rome heeft aangetoond

Piantedosi stelt dat de problemen in Ceuta aanhouden en dat voorzichtigheid geboden is. Daar zit een redenering achter. Wanneer plotseling grote aantallen mensen aan de buitengrens van de EU aankomen, kunnen sommigen proberen door te reizen naar andere landen. Buurlanden hebben reden om daar alert op te zijn.

Eind augustus had de controle van passagierslijsten met gegevens van bijna 500.000 reizigers geleid tot 31 weigeringen van toegang. Ambtenaren erkenden dat ze niet konden vaststellen of ook maar één van die 31 reizigers uit Ceuta kwam (ANSA). Sindsdien zijn geen nieuwere cijfers bekendgemaakt.

Spanje bestrijdt de aanname achter de maatregel. Op 17 september vertelde minister van Binnenlandse Zaken Fernando Grande-Marlaska de Europese Commissie dat er geen migranten vanuit Ceuta naar het Spaanse vasteland waren gereisd (La Moncloa). Spaanse diplomatieke bronnen voegden daaraan toe dat Madrid Brussel zou laten weten dat er ook geen doorreis naar andere lidstaten had plaatsgevonden (EFE via ABC Color).

Dat zijn beweringen van een regering, geen gecontroleerde tellingen. Toch spreekt niets wat Rome openbaar heeft gemaakt die beweringen tegen.

Wat Rome moet aantonen

De herziening van de code uit 2024 noemt een plotselinge, grootschalige ongeoorloofde verplaatsing van onderdanen van buiten de EU tussen lidstaten als mogelijke ernstige bedreiging (EUR-Lex). De mensen die in Ceuta aankwamen, staken de grens over van Marokko naar Spanje. Dat is de buitengrens van de EU, geen grens tussen twee lidstaten.

Uit openbare stukken blijkt niet op welke grond Italië zich deze keer beroept. Als Rome zich op die bepaling baseert, moet het aantonen dat mensen vanuit Spanje zijn doorgereisd. Het openbare bewijs laat dat niet zien.

De Commissie kan een nationale verlenging niet tegenhouden. Wel kan zij die beoordelen, een advies uitbrengen en als uiterste middel een inbreukprocedure starten, waarmee zij een regering voor het Hof van Justitie van de EU kan dagen. Tot de Commissie handelt, ligt de beoordeling grotendeels bij Rome.

Italië heeft aangetoond dat de controles mensen tegenhouden. De enige gepubliceerde telling legt geen verband tussen ook maar één van hen en Ceuta. Op basis van de openbare gegevens hebben de controles dus geen migratiebeweging onderschept die de maatregel rechtvaardigt. Als Piantedosi de controles na afloop opnieuw verlengt, moet hij de Commissie en reizigers uit Spanje het bewijs per route leveren dat in de cijfers van augustus ontbreekt.