Italië koppelt defensiepact aan energieruimte

De G7-ministers van Financiën kwamen afgelopen weekend in Parijs bijeen en gaven de Italiaanse minister van Economie Giancarlo Giorgetti precies niets mee. Het slotcommuniqué riep op tot "begrotingsdiscipline", niet tot soepelheid, terwijl de oorlog met Iran de Europese energiekosten naar het hoogste niveau sinds 2022 duwt. Geen enkel G7-land steunde de eis van Rome om energie-uitgaven hetzelfde te behandelen als militaire uitgaven: als noodkosten waarvoor begrotingsregels mogen buigen.

Die weigering laat zien hoe de Europese begrotingsregels in de praktijk werken. Zeventien EU-landen hebben de National Escape Clause (NEC) geactiveerd, een bepaling in het Stabiliteits- en Groeipact waarmee zij tot 1,5% van het bbp boven hun tekortdoel mogen uitgeven aan defensie zonder sancties uit te lokken. Italië wil dezelfde behandeling voor energiekosten die voortkomen uit de blokkade van de Straat van Hormuz. Brussel zegt nee.

Wie mag door het noodluik

De NEC rust op een eenvoudige redenering: de Russische oorlog in Oekraïne heeft een veiligheidsdreiging gecreëerd, dus regeringen moeten ruimte krijgen om te herbewapenen. De clausule werd in juli 2025 voor 15 lidstaten geactiveerd. Duitsland volgde in oktober 2025, Oostenrijk in februari 2026.

De Italiaanse premier Giorgia Meloni schreef op 17 mei aan Commissievoorzitter Von der Leyen dat energiezekerheid, tijdens een echte oorlog die een belangrijke olieroute heeft afgesloten, even strategisch is als militaire paraatheid. Commissievicevoorzitter Valdis Dombrovskis zei dat het verzoek werd "onderzocht", wat in Brussel vaak betekent dat een dossier keurig in de la verdwijnt. Wordt de clausule ook voor energie geopend, dan kan ieder land met een hoge staatsschuld door dezelfde deur. Reuters schatte de kosten daarvan voor de EU op meer dan € 30 miljard.

De schuldkloof

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz zette de noordelijke lijn op 19 mei scherper neer. Te veel schuld "bedreigt de soevereiniteit", zei hij, en sommige landen "geven meer uit aan rente dan aan defensie". Hij noemde Italië niet, maar niemand hoefde lang te zoeken naar het bedoelde adres.

Duitsland gebruikt de NEC overigens zelf ruimhartig. De federale rekenkamer waarschuwde dat cyberveiligheid, civiele bescherming en inlichtingenuitgaven onder "defensie" worden geschoven, terwijl zij in normale tijden als binnenlands bestuur zouden tellen. Berlijn laat daarnaast ongeveer € 15 miljard aan energiesubsidies lopen via de reguliere begroting en het klimaatfonds. Dat kan Duitsland doen omdat de staatsschuld rond 65% van het bbp ligt. Italië zit op 137%. Nederland kan, met een schuld van 44% en een kredietstatus aan de bovenkant van de markt, energieschokken opvangen zonder de begroting direct onder spanning te zetten.

De regels bevoordelen dus landen die al begrotingsruimte hebben. Frankrijk laat dat pijnlijk zien. Parijs zit sinds juli 2024 in de buitensporigtekortprocedure, het EU-sanctietraject voor regeringen die te veel uitgeven. Daardoor mag Frankrijk de NEC niet activeren, terwijl 17 andere landen dat wel mogen.

Volgens een rapport van de Franse Senaat lopen de Franse rentelasten in 2026 op tot naar schatting € 74 miljard. Daarmee liggen zij inmiddels boven het defensiebudget van ongeveer € 57 miljard. De regering reageerde met een uitgavenstop van € 6 miljard: voor elke extra euro aan energiekosten moet elders bij ministeries een euro worden weggesneden. Europa's belangrijkste veiligheidspartner betaalt meer voor oude schuld dan voor zijn krijgsmacht.

De sterkste kaart van Rome

Giorgetti zei tegen verslaggevers dat er "veel routes" naar hetzelfde doel zijn: ongebruikt geld uit het herstelfonds doorschuiven, energie-uitgaven als eenmalig aanmerken of uitzonderlijke winsten van energiebedrijven zwaarder belasten. Italië heeft zijn solidariteitsheffing op overwinsten niet verhoogd, ondanks naar schatting € 9 miljard aan binnenlandse winsten in upstream-energie.

De echte hefboom van Rome is toch SAFE, het nieuwe gezamenlijke EU-leenprogramma voor defensie van € 150 miljard. Italië heeft daaruit € 14,9 miljard aangevraagd. Meloni heeft laten doorschemeren dat SAFE zonder begrotingsruimte voor energie "heel moeilijk" aan het Italiaanse publiek valt uit te leggen. De activeringsdeadline ligt eind mei. Dit is dus een politieke ruil.

Als Italië vertraagt of afhaakt, verliest het Europese herbewapeningsprogramma zijn op twee na grootste lidstaat. De Commissie weet dat. De vraag is nu hoeveel Brussel op de energieregels wil toegeven om zijn defensieambities overeind te houden.