Italië blokkeert alle asieloverdrachten

Tussen 12 juni en 7 juli vroegen acht EU-lidstaten Italië om asielzoekers terug te nemen onder de nieuwe Europese migratieregels. Italië wees alle 12 gevraagde overdrachten af (2eu.brussels, Visaverge). Sinds december 2022 blokkeert Rome inkomende overdrachten, behalve in familiezaken rond alleenstaande minderjarigen. In de eerste toets van de Europese Commissie naar de werking van de nieuwe regels, gepubliceerd op 16 juli, stond geen aanwijzing dat die opschorting was beëindigd (Commission assessment). Daarmee is de eerste handhavingstest van het migratiepact helder: EU-recht kan verantwoordelijkheid toewijzen, maar het kan een regering niet dwingen de deur open te doen.

De verdediging van Rome oogt juridisch zwak

Minister van Binnenlandse Zaken Matteo Piantedosi gebruikt twee argumenten. Volgens hem zijn oude asielzaken van mensen die vóór 12 juni Italië bereikten eind 2025 "op nul gezet" via afspraken met Duitsland en Frankrijk (Il Sole 24 Ore). Daarnaast vindt Rome dat Duitsland zijn overdrachtsverzoeken moet verrekenen met de ongeveer 2.200 migranten die reddingsschepen van Duitse ngo's dit jaar naar Italiaanse havens brachten (Il Foglio).

Beide redeneringen lopen juridisch vast. In parlementaire stukken, Raadsregisters en Commissiedocumenten is geen openbare tekst te vinden van een bilaterale afspraak die oude zaken zou schrappen. De Commissie bespreekt in haar beoordeling de Italiaanse weigeringen, maar noemt nergens zo'n vrijstelling (Commission assessment). EU-asielverordeningen werken bovendien rechtstreeks. Twee ministeries van Binnenlandse Zaken kunnen die regels niet onderhands uitzetten (AMMR).

Waarschijnlijk is er iets eenvoudigers gebeurd. Onder Dublin III, de oude verordening die vóór het pact bepaalde welk land verantwoordelijk was voor een asielaanvraag, had Duitsland na Italiaanse acceptatie zes maanden om iemand daadwerkelijk over te dragen. Verliep die termijn, dan verschoof de verantwoordelijkheid automatisch naar Duitsland. Het Hof van Justitie van de EU bevestigde dat principe in de zaak-Shiri (Dublin III, CJEU Shiri). De door Rome geclaimde "reset" lijkt dus vooral te bestaan uit verlopen termijnen, verpakt als diplomatie.

De klok is het enige handhavingsmiddel

Het nieuwe pact, formeel de Asylum and Migration Management Regulation, moet het gat verkleinen tussen besluiten op papier en overdrachten in de praktijk. Terugnameprocedures worden automatischer. Het land waar iemand de EU voor het eerst binnenkwam, blijft 20 maanden verantwoordelijk in plaats van 12 (AMMR, Verfassungsblog).

Maar de botsing met Italië laat zien wat het pact niet heeft opgelost: afdwinging. De keten werkt als volgt. Een lidstaat als Duitsland vraagt om overdracht. Italië moet die accepteren of een alternatief voorstellen. De Commissie kan naleving beoordelen, bevindingen publiceren en uiteindelijk een inbreukprocedure beginnen, haar instrument om lidstaten tot naleving van EU-recht te dwingen. Rechters kunnen termijnen uitleggen. Alleen Italiaanse autoriteiten kunnen iemand daadwerkelijk op een vliegtuig zetten.

De Duitse cijfers laten zien hoe zwak die keten al functioneerde. In 2024 diende Duitsland in de hele EU 74.583 Dublin-overdrachtsverzoeken in, kreeg het 44.431 acceptaties en werden uiteindelijk slechts 5.827 overdrachten uitgevoerd, volgens Brussels Signal. Grofweg één op de acht acceptaties leidde dus tot een daadwerkelijke verplaatsing.

Selectief, niet machteloos

Eén detail ondergraaft de Italiaanse positie. Volgens NZZ accepteerde Italië na 12 juni wél 51 Zwitserse terugnameverzoeken. Zwitserland is geen EU-lid, maar neemt deel aan het Dublinsysteem. Dat patroon wijst eerder op een politieke keuze dan op bestuurlijke overbelasting.

Andere regeringen lezen het ook zo. Nederland ziet de impasse als de eerste geloofwaardigheidstest van het pact (Upday NL). Oostenrijk kijkt mee via de Brennerpas, de Alpenroute waarlangs migranten die in Italië aankomen naar Oostenrijks en Duits grondgebied doorreizen, en ziet in de Italiaanse weigering vooral de export van een probleem dat Rome zelf heeft laten ontstaan (Kurier).

De volgende brede beoordeling van de Commissie komt in oktober. Tegen die tijd beginnen de overdrachtstermijnen in de eerste zaken onder het nieuwe pact af te lopen. Blijft Italië weigeren, dan schuift de verantwoordelijkheid voor die asielaanvragen terug naar Duitsland en de andere verzoekende staten. Niet via onderhandelingen, maar automatisch, omdat de verordening nu eenmaal zo werkt (AMMR). Het pact gaf Europa sterkere juridische gronden om Italiaanse medewerking te eisen. Het gaf niemand de macht om een overdracht uit te voeren die Rome niet wil.