Italië nadert €194 miljard-deadline

De Italiaanse regering ruziët over geld dat zij niet uitgegeven krijgt. De centrale rekenkamer heeft ministeries gevraagd uit te leggen wat er is gebeurd met ongebruikte middelen uit het Italiaanse deel van het Europese herstelprogramma na de pandemie, in Italië bekend als het PNRR. Daarmee kwam een probleem bloot te liggen dat veel verder reikt dan Rome. Met nog twee maanden tot de harde einddatum staan regeringen in heel Europa voor dezelfde vraag: kunnen zij Brusselse investeringsbeloften nog omzetten in afgeronde projecten?

De betalingsketen heeft een haakje

De Herstel- en Veerkrachtfaciliteit (RRF), het EU-programma dat honderden miljarden aan postpandemisch geld verdeelt, maakt geen bedrag over waar regeringen vrij mee kunnen schuiven. Elk land diende een gedetailleerd plan in met concrete hervormingen en investeringen. De Europese Commissie betaalt in termijnen, maar pas nadat zij heeft gecontroleerd of de afspraken zijn nagekomen (EUR-Lex, European Commission). Een ministerie kan op papier miljarden toegewezen krijgen, maar zonder afgerond werk en geldige documentatie komt de volgende betaling uit Brussel niet vrij.

Het programma bestaat uit twee soorten geld. Subsidies betaalt de EU rechtstreeks: worden de doelen niet gehaald, dan komt het geld er niet. Leningen komen op de nationale balans te staan. Italië heeft via de RRF fors geleend. Leveren projecten die met die leningen zijn gefinancierd niet op wat is beloofd, dan blijft de schuld toch staan.

De afsluitingsrichtlijnen van de Commissie, gepubliceerd in mei, leggen een krap schema vast. Alle mijlpalen moeten uiterlijk op 31 augustus 2026 zijn voltooid. Betalingsverzoeken moeten in september binnen zijn. Op 31 december sluit het geheel af (European Commission).

Italië: € 194 miljard op papier, half af op de grond

Italië heeft met ongeveer € 194 miljard de grootste RRF-toewijzing en ontving daarvan al circa € 166 miljard, oftewel 85% (Powerzine, European Commission). Volgens de regering staat de uitvoering op 72% (Il Fatto Quotidiano). Maar een regering kan een hervorming aannemen of een contract gunnen en daarmee een Brusselse voorwaarde afvinken, terwijl de school in kwestie nog altijd een bouwplaats is.

Het onderwijs laat dat verschil goed zien. Uit cijfers van Fondazione Agnelli blijkt dat de PNRR-uitgaven voor onderwijs in februari 2026 pas 45,6% hadden bereikt, terwijl 62% van de middelen vastzat in projecten die nog werden aanbesteed of gebouwd. Het oorspronkelijke doel van 264.000 nieuwe kinderopvangplaatsen werd verlaagd naar 150.480 (Corriere). Aan de andere kant van de schaal gaf een programma dat uitgebuite landarbeiders woonalternatieven moest bieden voor misbruikende werkkampen slechts € 20 miljoen van de € 200 miljoen uit (Editoriale Domani). De arbeiders zitten nog steeds in de kampen.

De deadline drukt overal

Italië is geen uitzondering. Eind 2024 was in de hele EU slechts 47% van de beschikbare RRF-middelen uitbetaald (European Parliament). Gemiddeld had eind 2023 maar de helft van wat nationale hoofdsteden ontvingen de uiteindelijke begunstigden bereikt (European Data Journalism Network). De gemeenschappelijke flessenhals is niet zozeer politieke wil, maar aanbesteding, vergunningverlening en lokale bestuurscapaciteit: precies de machine die geld in gebouwen moet veranderen, samengeperst in een vaste EU-kalender.

De Griekse centrale bank noemde het opnemen van de resterende € 10 miljard "uiterst ambitieus" (Euro2Day). Portugese gemeenten schreven de regering met de vraag wie betaalt voor werken die niet op tijd afkomen (Observador, RTP). Roemenië schrapte ronduit € 1,2 miljard uit zijn plan, in plaats van te doen alsof alles nog kon worden uitgegeven (Romania Insider).

Die Portugese vraag is uiteindelijk de belangrijkste. Bij subsidies blijft ongebruikt geld bij de EU; het land ontvangt het simpelweg niet. Bij leningen blijft de schuld bestaan, of het project nu af is of niet (European Parliament). In beide gevallen moet het kinderdagverblijf dat niet is gebouwd alsnog worden gebouwd. Iemand moet betalen, en dat zal Brussel niet zijn.

In Italië valt die last het zwaarst op armere gemeenten in het zuiden, waar lokale overheden juist de minste capaciteit hadden om complexe EU-aanbestedingen te beheren. De RRF beloont landen die publieke projecten op tijd kunnen afronden. De rekening voor mislukking komt terecht bij de gemeenschappen die de investering het hardst nodig hadden.