Italiaanse zetelbonus levert mogelijk geen meerderheid op

Het Italiaanse Huis van Afgevaardigden keurde op 8 oktober de kieswethervorming van Giorgia Meloni definitief goed: 227 stemmen tegen 164 in een geheime stemming (officiële stemming in de Kamer, AGI). De wet geeft coalitieleiders meer invloed op wie er in het parlement komt. De zetelbonus moet stabiel bestuur opleveren, maar uit het technische dossier van het parlement blijkt dat een winnaar die net de drempel haalt in de Senaat één zetel tekortkomt voor een meerderheid (officieel dossier van Kamer en Senaat).

Meloni zegt dat kiezers voortaan een partij, een coalitie, een programma, een kandidaat-premier én hun eigen parlementslid kiezen (AGI). Oppositieleiders Elly Schlein en Giuseppe Conte noemen de hervorming een aanpassing van de regels in het voordeel van de regering, met de volgende verkiezingen in zicht. Oppositieleden hebben aangekondigd de wet aan te vechten (AP).

Een bonus die kan tekortschieten

De wet schaft het gemengde kiesstelsel af, waarin partijlijsten werden gecombineerd met kiesdistricten waar één kandidaat won. Daarvoor in de plaats komt een evenredige zetelverdeling, aangevuld met een bonus voor de winnaar (Reuters via Internazionale). Om de bonus te krijgen, moet een partij of coalitie minstens 42% van de geldige stemmen halen (officieel dossier van Kamer en Senaat).

Die drempel volstaat niet. Dezelfde partij of coalitie moet ook in zowel de Kamer als de Senaat als eerste eindigen. Lukt dat in een van beide niet, dan krijgt zij in geen van beide kamers de bonus; een tweede ronde is er niet (De Standaard). De voorwaarde voor de Senaat is van belang omdat een Italiaanse regering in beide kamers steun nodig heeft om aan te treden en wetten aan te nemen.

De bonus omvat 70 zetels in de Kamer en 35 in de Senaat, binnen vaste totalen van respectievelijk 400 en 200 zetels (officieel dossier van Kamer en Senaat). Het parlement wordt dus niet groter. Elke bonuszetel gaat af van het aantal zetels dat een andere partij anders had gekregen.

Precies daar verliest de belofte van stabiel bestuur aan kracht. In het eenvoudige rekenvoorbeeld van het dossier wint een blok dat net de drempel haalt wel in de Kamer, maar komt het in de Senaat tekort. Het krijgt 202 van de 400 zetels in de Kamer, maar slechts 100 van de 200 in de Senaat: één minder dan de 101 die nodig zijn voor een meerderheid (officieel dossier van Kamer en Senaat). In een echte uitslag kunnen afrondingen, de regionale spreiding van stemmen en stemmen op partijen die geen zetels halen de uitkomst veranderen.

Coalitieleiders winnen het meest

Het duidelijkste effect raakt de mensen die coalities smeden. Stemmen op bondgenoten die onder de kiesdrempel van 3% blijven, tellen wel mee voor de 42% die de coalitie nodig heeft, ook al halen die kleine partijen meestal geen gewone zetels (Reuters via Internazionale). Daardoor is het voor coalitieleiders de moeite waard ook kleine partijen binnen te halen, ongeacht hun eigen kansen.

De bonuszetels gaan naar kandidaten op een vaste lijst die coalitieonderhandelaars vóór de verkiezingsdag opstellen (De Morgen). Kiezers kunnen de volgorde niet veranderen. Wie op de coalitie stemt, kiest dus de kandidaten die haar leiders op die lijst hebben gezet. De zetels die een meerderheid moeten veiligstellen, worden zo verdeeld door partijleiders, niet op basis van de voorkeuren van kiezers.

Buitenlandse media wijzen op een punt dat beide kampen vaak overslaan. De Standaard citeerde politicoloog Giovanni Orsina, die erop wees dat ook een verenigde oppositie de bonus kan winnen (De Standaard). De regels belonen de partij of coalitie die de breedste alliantie vormt. Dat reikt verder dan Rome: de winnaar bepaalt wie Italië vertegenwoordigt wanneer EU-regeringen onderhandelen.

Wat er nog moet gebeuren

De wet geldt pas bij verkiezingen nadat de president haar formeel heeft ondertekend en gepubliceerd (Italiaanse grondwet, artikel 73). Het Constitutionele Hof heeft zich er nog niet over uitgesproken. Eerdere uitspraken maakten een einde aan een bonus zonder minimumdrempel en lieten in 2017 een drempel van 40% overeind (Constitutioneel Hof, uitspraak 35/2017).

De aangekondigde rechtszaak van de oppositie stuit op een procedurele hindernis. Partijen kunnen de wet niet zelf aan het Hof voorleggen. Eerst moet een rechter die een concrete zaak behandelt de kwestie doorverwijzen. Een toetsing hangt dus af van een geschil dat voor een Italiaanse rechter belandt.

In het rekenvoorbeeld van het parlement levert de bonus wel een meerderheid in de Kamer op, maar niet in de Senaat. De wet kan de stabiliteit die Meloni belooft dus niet garanderen. De invloed op de selectie van kandidaten staat wel vast: coalitieleiders, en niet de kiezers, bepalen wie de bonuszetels krijgt.