Italië krijgt € 6,5 miljard energieruimte

De Europese Commissie zal naar verwachting op 3 juni bekendmaken dat Italië jaarlijks maximaal 0,3% van het BBP aan energie-investeringen buiten de tekortberekening mag houden, goed voor ongeveer € 6,5 miljard in de periode 2026-2028 (Il Fatto Quotidiano). Die ruimte komt niet via een nieuwe regel, maar wordt ondergebracht in de defensie-uitzondering die 15 lidstaten vorig jaar juli al activeerden. Energie-uitgaven gelden nu, zodra ze als veiligheid worden gedefinieerd, voor dezelfde behandeling als tanks en troepen. Het precedent is belangrijker dan het bedrag.

Hoe defensie energie opslokte

Het sinds april 2024 geldende hervormde Stabiliteits- en Groeipact, het kader dat de leencapaciteit van regeringen begrenst, verving oude doelstellingen door een "netto-uitgavenpad". Dat pad bepaalt hoe snel overheidsuitgaven jaarlijks mogen stijgen. Om de militaire opbouw na Oekraïne mogelijk te maken, bevat het pact een nationale ontsnappingsclausule: tot en met 2028 mogen lidstaten maximaal 1,5% van het BBP extra aan defensie uitgeven (Europees Parlement).

Italië activeerde die clausule nooit voor defensie. In plaats daarvan schreef Giorgia Meloni op 17 mei aan Commissievoorzitter Von der Leyen dat begrotingsregels, als zij buigzaam zijn voor tanks, ook buigzaam moeten zijn voor energiezekerheid. Het antwoord, bemiddeld door de Italiaanse vicevoorzitter Raffaele Fitto, verruimt de defensieclausule van binnenuit: energie-investeringen mogen cumulatief oplopen tot 0,6% van het BBP, binnen het bestaande plafond van 1,5% (Corriere della Sera). Alleen kapitaalinvesteringen tellen mee. Subsidies en prijsplafonds vallen erbuiten.

De economische onderbouwing is serieus. Italiaanse industriële elektriciteit kostte in de eerste helft van 2025 278 €/MWh, ongeveer 29% meer dan het EU-gemiddelde van 216 €/MWh (Confindustria, Eurostat). De crisis rond de Straat van Hormuz maakte dat verschil groter. Italiaanse fabrikanten betalen meer voor stroom dan bijna al hun Europese concurrenten. Die kosten komen rechtstreeks terug in verloren concurrentiekracht.

Wie mag het veiligheid noemen

De economische redenering houdt stand, maar de politieke ontvangst hangt af van wie de vraag stelt. Toen Der Spiegel over Meloni's brief schreef, noemde het blad die een "Bettelbrief", een bedelbrief. Duitsland zelf stevent in 2026 af op een tekort van 3,7% van het BBP (Bundesfinanzministerium). Italië zit lager, rond 3%. Berlijn activeerde bovendien de defensie-ontsnappingsclausule en richtte een grondwettelijk uitgezonderd infrastructuurfonds op, waarvan het ifo Institute vaststelde dat tot 95% van de uitgaven afweek van het oorspronkelijke doel (WirtschaftsWoche). Dat heette geen bedelen.

Frankrijk staat intussen volledig buitenspel. Met een tekort van ongeveer 5% en een plek in de buitensporigtekortprocedure, de strafbank voor regeringen die structureel te veel uitgeven, kan Parijs geen beroep doen op de defensieclausule en dus ook niet op de energiesubclausule (El País). Frankrijk geeft ongeveer € 6 miljard uit aan noodsteun voor energie, ruwweg hetzelfde bedrag als de Italiaanse afwijking dekt. Alleen telt elke euro daarvan wél direct mee in het Franse tekort (Parlons Politique).

Wat wordt straks nog meer uitgezonderd?

Academici van het CEPR zien nu al gaten tussen de nieuwe regels en de manier waarop die worden toegepast. Ook obligatiemarkten letten op. Het renteverschil tussen Italiaanse BTP's en Duitse Bunds, de extra rente die Italië betaalt om te lenen, liep volgens countryeconomy.com op van 59 basispunten in januari tot meer dan 100 in april. Dat is geen paniek, maar ook geen onverschilligheid.

Elke uitzondering op het begrotingskader is afzonderlijk verdedigbaar. Italiaanse energiekosten schaden de concurrentiekracht immers echt. Defensie had eveneens ruimte nodig. Maar als energie binnen defensie past, volgt klimaatinvestering snel. Daarna digitaal beleid. Daarna woningbouw. De hervormde regels bestaan nog geen twee jaar en worden nu al zo opgerekt dat de begrenzing steeds minder begrenst.